De geschiedenis van de Joodse begraafplaats (slot) – Tosca Sombroek

Welkom terug bij het tweede en tevens laatste deel van mijn verhaal, waarin ik u meeneem in de intrigerende wereld van Joodse begraafplaatsen. Ik zal eerst even kort terugblikken op vorige week, toen ik u vertelde dat ik voor mijn studie onderzoek heb gedaan naar deze plekken en een scriptie heb geschreven over kleine Joodse begraafplaatsen in Noord-Holland, waaronder de Joodse begraafplaats in Edam.

Ik ben geboeid door deze plekken omdat een Joodse begraafplaats eeuwige grafrust geniet, maar door het verdwijnen van Joodse gemeenschappen zijn zij verweesd geraakt. Echter, door de continuïteit van deze plekken in het hedendaagse landschap, levert dit allerlei interessante initiatieven op waarin anderen de zorg voor deze plekken op zich nemen. Mijn vorige stuk is de aanloop naar het beantwoorden van een centrale vraag die ik gesteld heb: wat voor betekenis heeft de begraafplaats in het huidige landschap? Ik zal eerst kort een omschrijving geven van de begraafplaats om vervolgens te schetsen wat deze plek ons kan vertellen.

Met het groeien van de Joodse gemeenschap in Edam werd tegen het eind van de 18e eeuw de aankoop van een stuk grond voor het oprichten van een Joodse begraafplaats goedgekeurd door de gemeente. De begraafplaats ligt net buiten de oostzijde van de vestingmuren, aan het Oorgat. Laat u zich niet misleiden door het handjevol grafstenen die u op de begraafplaats tegenkomt, in werkelijkheid liggen hier veel meer mensen begraven. Het begraafboek, terug te vinden in het Waterlands Archief, vertelt ons dat in 1793 de eerste begrafenis plaatsvindt, van een zekere Aaron Lezer.

Het document dekt de jaren tussen 1793 en 1880 en telt meer dan 200 namen, niet alleen Joden uit Edam maar ook uit Ilpendam, Purmerend, De Rijp, de Beemster, Hoorn en West-Graftdijk. Zij beschikken niet over een eigen begraafplaats en zijn dus uitgeweken naar Edam voor het begraven van hun overledenen. Na 1880 worden er nog steeds sporadisch mensen begraven, de meest recente grafstenen op de begraafplaats dateren van 1917 en 1920. Toch is het niet gek dat het begraafboek rijkt tot 1880. De Joodse gemeenschap in Edam krimpt aanzienlijk in de tweede helft van de 19e eeuw, er vindt een trek naar de grotere steden plaats. In 1886 is de gemeenschap te klein om nog als functionerende gemeenschap te dienen en wordt opgeheven.

In 1933 verruilen de laatste twee Joodse inwoners Edam voor de grote stad, de begraafplaats is dan al 13 jaar niet gebruikt en zal ook niet meer dienstdoen. Wel keert Joods leven terug naar Edam vanaf 1937, ditmaal Joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk in de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, die zich enkele jaren later zal voltrekken. De Joden die zich in deze periode vestigen in Edam zullen ook verdwijnen, maar geenszins op vrijwillige gronde. 21 Joodse inwoners van Edam worden op 24 april 1942 op transport gezet en zullen niet meer terugkeren.

Op naar het heden, want wat laat de aanwezigheid van de Joodse begraafplaats in Edam achter in het hedendaagse landschap? U kunt zich voorstellen, dat het achtergelaten erfgoed door Joodse gemeenschappen veelal worden gelinkt aan de tragische herinnering van de oorlog. De Joodse begraafplaats in Beverwijk is hier een mooi voorbeeld van.

Recentelijk is op deze plek een boom geplant, een symbolische referentie naar een beukenboom elders in het plaatsje, dat in een gedicht is verwerkt als getuige van een Joodse mevrouw die wordt opgepakt. Verder zal op deze plek komend jaar een namenmonument onthuld worden, de namen van Joodse inwoners en passanten die tijdens de oorlog niet aan hun lot ontkomen zijn. Ook in Edam heeft een gelijkwaardig monument de Joodse begraafplaats gesierd. Het monument is onthuld in 2002 en herdenkt zo de 21 gedeporteerde Joden uit Edam bij naam.

Het noemen van de slachtoffers als herdenkingswijze is de laatste paar decennia in opkomst gekomen, een prachtige manier om deze mensen uit de anonimiteit te tillen en hen zo het bestaansrecht in de wereld terug te geven. Echter, in mei van dit jaar is de opmerkelijke keuze gemaakt om het monument te verplaatsen. Vanaf de begraafplaats is de steen overgeheveld naar de overkant, om samen met ‘De Tochtgenoten, een reeds geplaatst monument uit 1967, een ensemble te vormen.

Voor mijn onderzoek is dit een zeer boeiend gegeven, dat de scheidingslijn tussen de geschiedenis en wat wij zien als erfgoed, lijkt bloot te leggen. Ik zal u uitleggen waarom. Geschiedenis vertelt ons wat er zich in het verleden heeft afgespeeld en is dus een vaststaand gegeven.

De betekenisgeving die wij aan erfgoed geven echter, representeert het verleden door menselijke interpretatie en heeft in mindere mate een verplichting om aan ‘de waarheid’ te voldoen. Overigens moet ik wel stellen dat het onmogelijk is om erfgoed als begrip in zulke beknoptheid te bespreken, maar voor waar ik naartoe wil zal het moeten volstaan.

Zoals ik net al noemde, Joods erfgoed wordt vaak onlosmakelijk verbonden met de Tweede Wereldoorlog en omgedoopt tot herdenkingsplekken. U zou zich dus met deze wetenschap kunnen afvragen, wat heeft de Joodse begraafplaats in Edam nou écht voor verbinding met de oorlog? Mick Nolte, oprichter van Stichting Joods Verleden Edam, is ons voorgegaan in deze gedachtegang en tot de conclusie gekomen dat het namenmonument op de begraafplaats daar eigenlijk niet thuishoort.

Namelijk, de geschiedenis vertelt ons niet alleen dat de begraafplaats reeds buiten gebruik was al ruim voor de oorlog, maar ook dat er een Joodse gemeenschap in Edam heeft geleefd die enkel vrede heeft gekend. Deze gemeenschap was al verdwenen toen in 1937 Joden zich opnieuw vestigde in Edam, wat betekent dat de nieuwe arrivés niet in contact staan met hun Joodse voorgangers en dus ook niet met de begraafplaats.

Het namenmonument op de begraafplaats zou echter het tegenovergestelde suggereren, terwijl hun verhalen niet meer van elkaar hadden kunnen verschillen. Meneer Nolte vond het belangrijk om deze verhalen van elkaar los te trekken, om zo op de juiste wijze de oorlogsslachtoffers te herdenken, maar ook om de begraafplaats te waarborgen als representatief voor een gemeenschap dat in vrede in Edam geleefd heeft.

Ik wil u tot slot graag meegeven dat het vrij uniek is om te zien dat in het geval van de Joodse begraafplaats in Edam heel bewust gekozen is om het verleden juist te presenteren in het huidige landschap. Joods erfgoed hoeft niet altijd gepaard te gaan met de tragiek van de oorlog die ons zo bekend is, maar kan ons dus ook anders laten zien.

Ik hoop dat mocht u in de toekomst op een Joodse begraafplaats stuiten, u zich ook zal afvragen wat zo’n plek ons in het heden kan vertellen. Ik kan u verzekeren dat het tot nieuwe, bijzondere inzichten zal leiden.

Ik hoop dat dit stuk voor u een bijdrage geeft aan de kennis over een deel van de geschiedenis van uw mooie stad.

Zoals ik boven heb beschreven ben ik net afgestudeerd in de studie Erfgoed en nu op zoek naar een leuke baan in het gebied van mijn opleiding. Bent u of kent u iemand die iets op dit gebied voor mij kan betekenen? Mail dan naar toscasombroek@hotmail.com en ik zal contact met u opnemen.