Eens ging de zee hier tekeer; In welke mate en op welke manier cultureel behoudend?
In welke mate en op welke manier cultureel behoudend?
Het in februari 2020 bij Atlas Contact verschenen ‘Eens ging de zee hier tekeer’ van historica Eva Vriend behoorde tot mijn achterstallige leeswerk. In figuurlijke zin laat ik mezelf namelijk graag een spiegel voorhouden. Het boek werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs. Aan de hand van het wel en wee van vier families ‒ Hopman (Spakenburg), Van den Berg (Urk), Van Eekelen (Wieringen) en Kwakman/Ballap (Volendam) ‒ vertelt Vriend op meeslepende wijze hoe de Zuiderzee IJsselmeer werd. Het interview met Vriend in het NRC van 9 februari 2020 had mijn nieuwsgierigheid gewekt. Vriend in het NRC: „De veerkracht van deze dorpen is indrukwekkend. Ook in de families die ik volgde, zag je hoe visserszonen als ondernemer grote internationale firma’s zijn begonnen. Innovatief zijn ze meestal niet, maar ze werken hard en voeren verstandig, behoudend financieel beleid.”
Ik vroeg mezelf al vaker af waar het van oudsher behoudend financieel beleid binnen onze gemeente primair in geworteld is: het geloof of de visserij. Na het lezen van Vriends boek, dat onder andere een historisch-antropologische kijk geeft op voornoemde, voormalige dorpen aan zee, concludeer ik dat dit met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijk is veroorzaakt door de onzekere inkomsten van de vissers. Punt is echter dat de inkomsten van een gemeente of een school veel minder onzeker zijn. Die kunnen zich dus een lagere solvabiliteit veroorloven. Wanneer zal dit besef indalen?
Bij het lezen van Vriends boek ervoer ik meerdere, met een fraai Duits woord, Aha-erlebnissen. Het continu blijven vergelijken van de culturen van die vier vroegere Zuiderzeedorpen vormde mijn primaire leesstrategie. Ik vergeleek Volendam vooral met Urk en incidenteel met Spakenburg. Wieringen, dat nog wel een grote vissersvloot bezit, kent onder meer vanwege de polderwerkers veel meer ‘import’ vanuit het vasteland, waardoor het cultureel daar wat diverser is. Zowel Spakenburg als Urk, dat orthodoxer is, wordt tot de biblebelt gerekend. Urk en Wieringen hebben nog een grote vissersvloot terwijl de visserij in Volendam en Spakenburg economisch geen rol van belang meer speelt. Een vergelijking tussen Urk en Volendam roept de vraag op of er een verband bestaat tussen het belang van de visserij als broodwinning en een trouwe kerkgang.
Volendammers zijn na de zestiger jaren binnen twee decennia christenen-op-vier-wielen[1] geworden, terwijl in Urk de grote meerderheid op zondag nog twee keer naar de kerk gaat (de SGP is de grootste partij).Maar Urk vist dan ook nog.Spakenburg vormt een uitzondering: geen vissersvloot maar nog altijd goed gevulde kerken en bovendien ook toerisme. De nabijheid van Amsterdam lijkt ook hier uiteindelijk voor een minder orthodoxe geloofsbeleving te hebben gezorgd. Een verdergaande vergelijking tussen Spakenburg en Volendam zou interessant kunnen zijn. Overigens is het in heel Nederland zo dat protestanten trouwere kerkgangers zijn dan katholieken. Zorgt het grotere aantal ouderlingen (met name in Urk) voor een sterkere sociale controle? Bijvoorbeeld ten aanzien van de zondagsrust (zie hierna). De alternatieve verklaring (los van de theologische verschillen) die Vriend (zie ook de theorie van godsdienstsocioloog Durk Hak) geeft voor het bestaan van zoveel verschillende kerken/denominaties (ruim twintig) op Urk is verrassend. Ouderling is op Urk een positie die aanzien verschaft. Dit zorgt voor een extra prikkel om een eigen kerk te beginnen. De oprechtheid van hun geloof wordt echter niet ter discussie gesteld.
De sterke economische overeenkomsten tussen Volendam en Urk en niet de grote religieuze verschillen bepaalden de onderlinge verhoudingen die altijd goed zijn geweest.[2] Het gemeenschappelijke werk zorgde voor gesprekstof en wederzijds begrip. Het verschil tussen staande en gaande visserij zorgde soms weleens voor ruzie tussen vissers. De gaande Urkers en Volendammers beschadigden met hun grotere botters regelmatig de staande Spakenburgse netten. De Spakenburgers waren ook tegen de kuilvisserij die door Urkers en Volendammers werd beoefend.
Lees hele blog van Marcel Tuyp op de site van enClave.
enClave vormt een onafhankelijk non-profit schrijverscollectief (binnen een stichting i.o) met een vierkoppige hoofdredactie die naast eigen maandelijkse bijdragen een coachende rol vervuld. enClave heeft geen uitdrukkelijke politieke maatschappijvisie. Wij vinden het belangrijk dat jongeren uit met name Edam-Volendam in een breder cultureel perspectief schriftelijk van zich kunnen laten horen, en zich hierin ook kunnen blijven ontwikkelen.