Joodse geschiedenis van Edam, rondwandeling

1. Slager Hart in de Hoogstraat

In het pand aan de Hoogstraat 3 zit al heel lang een slagerij. Ooit oefende de Joodse familie Hart hier dit ambacht uit.

• Loop naar het zuiden op de Hoogstraat, richting de Nieuwe Haven
  
  afstand 25 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf naar de Nieuwe Haven
  
  afstand 47 m (ca. 1 min.)


• Sla linksaf naar de Bult
  
  afstand 52 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf om op de Bult te blijven
  
  afstand 6 m (ca. 1 min.)

Hester Lehman Levy en Philip Joseph de Haan woonden begin 19e eeuw aan de Kleine Bult (tegenwoordig heet deze straat Bult). Waar zij precies woonden is onbekend. Maar feit is dat Hester van een baby beviel die niet was verwekt door haar echtgenoot. Na een indringend proces werd Hester vastgezet in de cel in het stadhuis op de Dam en uiteindelijk kwam zij terecht in het Amsterdamse spinhuis. Philip Joseph de Haan hertrouwde met Belitje Benjamin Mol. Hij werd begraven op de Joodse begraafplaats in Edam, zijn grafzerk is bewaard gebleven.

• Loop naar het westen op de Bult
  
  afstand 59 m (ca. 1 min.)


• Weg vervolgen naar het Doelland
  
  afstand 39 m (ca. 1 min.)

3. Bakker Barend Houtman

Bakker Barend Houtman, zijn vrouw en drie jonge kinderen woonden in de Tweede Wereldoorlog op het Doelland nummer 9. In de herfst van 1942 verleende de familie Houtman een Joods gezin van drie personen onderduik. Nadat zij waren vertrokken omdat het te gevaarlijk voor hen werd, doken twee andere Joden onder bij de bakker: Rachel Citroen en Eddy Hess (een neef van Leonie Bander-Lutomirski die thuis in de Baanstraat was ondergedoken). Door verraad werden Houtman en de twee onderduikers op 30 maart 1943 door de Amsterdamse SD opgepakt. Voor Houtman volgde een zeer zware periode. Via Amsterdam, Amstelveen en Vught kwam hij in Duitsland terecht waar hij dwangarbeid moest verrichten in een bakkerij. Rachel Citroen en Eddy Hess werden na hun arrestatie gedeporteerd en vermoord in Sobibor.

• Loop naar het westen op het Doelland, richting de Kwakelsteeg
  
  afstand 14 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf naar de Kwakelsteeg
  
  afstand 67 m (ca. 1 min.)


• Flauwe bocht naar rechts naar de Lingerzijde
  
  afstand 15 m (ca. 1 min.)

4. Lingerzijde

Aan de Lingerzijde en de Kerkstraat was eind 17e eeuw de textielhandel geconcentreerd. Er waren niet alleen laken- en linnenwinkels gevestigd maar er woonden ook lakenhandelaren waaronder Isaac Jacobszoon en Salomon Isaacszoon. Gezien de namen waren dit waarschijnlijk Joden.

• Loop naar het noorden op de Lingerzijde, richting de Molensteeg
  
  Je vindt je bestemming links
  
  
  afstand 61 m (ca. 1 min.)

5. Marcus Berlijn

1779 wordt beschouwd als het oprichtingsjaar van de Joodse gemeente (kille) van Edam. De familie Berlijn die zich eind 18e eeuw in Edam had gevestigd, speelde een belangrijke rol in de gemeenschap. Moses Berlijn en zijn schoonzoon Marcus Berlijn, maakten deel uit van het kerkbestuur. Moses was voorzitter, Marcus penningmeester. Marcus Berlijn woonde op de huidige locatie Lingerzijde 12. Dat adres heeft waarschijnlijk als synagoge-aan-huis gefungeerd. Naderhand werd een synagoge aan de Achterhaven geopend.

Nazaten van de familie Berlijn woonden tot in de 20e eeuw in Edam.

• Loop naar het noorden op de Lingerzijde, richting de Kleine Kerkstraat
  
  afstand 25 m (ca. 1 min.)


• De Lingerzijde draait naar rechts en wordt de Kleine Kerkstraat
  
  afstand 75 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf naar de Spuistraat
  
  afstand 5 m (ca. 1 min.)


• Sla linksaf naar het Spui
  
  afstand 58 m (ca. 1 min.)


• Sla linksaf naar de Grote Kerkstraat
  
  Je vindt je bestemming rechts
  
  
  afstand 44 m (ca. 1 min.)

6. Familie Brandon-de la Penha

Jacob Brandon en Esther Brandon-de la Penha woonden met hun kinderen Louis, Hartog, Johanna, Mozes en Lea in het huis aan de Grote Kerkstraat 6. Jacob verdiende de kost als straatventer. Hij ventte met een handkar met allerlei kleine huishoudelijke artikelen. Zoon Hartog was leerbewerker, dochter Johanna kleermaakster en zoon Mozes ging naar de ambachtsschool in Edam. De andere kinderen waren nog te jong om te werken. In de Tweede Wereldoorlog sloeg het noodlot toe. Het gezin werd gedeporteerd en werd om het leven gebracht in concentratiekampen van de nazi's. Sinds 2018 wordt de familie Brandon op hun vroegere adres herdacht met struikelsteentjes.

• Loop naar het noorden op de Grote Kerkstraat, richting de Batumburgerstraat
  
  Je vindt je bestemming rechts
  
  
  afstand 29 m (ca. 1 min.)

7. Familie Faber-Kahn

Op het adres Grote Kerkstraat 10 woonde de Joodse, uit Duitsland afkomstige familie Faber bestaande uit vader Albert Faber (in 1881 geboren in Beugel), moeder Rosa Faber-Kahn (in 1881 geboren in Mannheim) en zoon Kurt Faber (in 1908 geboren in Trier). Albert Faber verdiende de kost als borstelfabrikant; zijn zoon was koopman van beroep. In 1943 werden zij vanuit Vught gedeporteerd. Albert en Rosa Faber-Kahn werden op 5 februari 1943 vermoord in Auschwitz, hun zoon enkele maanden later in april 1943. In oktober 2018 werden voor de familie Faber-Kahn struikelsteentjes gelegd in de straat ter hoogte van Grote Kerkstraat 10. Wat de locatie mede bijzonder maakt is het feit dat het pand in de eerste helft van de 19e eeuw ook door Joden werd bewoond.

Na de familie Faber-Kahn kwam de familie Snijder op dit adres te wonen. Egbert Snijder was meubelmaker, achter zijn huis was zijn werkplaats waar op de zolder stiekem naar de BBC werd geluisterd. Snijder was zeer actief in het Waterlandse verzet, hij was de commandant van KP (Knokploeg) Waterland. Snijder werd opgepakt en op 12 februari 1945 als represaille in Haarlem gefusilleerd. Hij wordt herdacht op het monument dat staat op het naar hem genoemde plein en ligt begraven op het kerkhof bij de Grote-  of St Nicolaaskerk.

• Loop naar het noorden op de Grote Kerkstraat, richting de Fröbelsteeg
  
  afstand 58 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf naar de Grote Molensteeg
  
  afstand 41 m (ca. 1 min.)

8. Familie Leever

In de Grote Molensteeg 4 woonde tijdens de Tweede Wereldoorlog het gezin Leever. De Jood Max Leever was met een niet-Joodse vrouw getrouwd, samen hadden zij een dochter. Vanuit Amsterdam, waar de omstandigheden voor Joodse inwoners inmiddels dramatisch waren, kwamen zij in maart 1941 naar Edam. Er is weinig bekend over de familie Leever, zij verhuisden in 1942 naar Purmerend waar spoedig hun tweede dochter werd geboren.

• Loop naar het zuiden op de Breestraat, richting de Fröbelsteeg
  
  afstand 0,1 km (ca. 2 min.)


• Sla linksaf naar de Voorhaven
  
  afstand 0,1 km (ca. 1 min.)

9. Joodse vluchtelingen

In de bovenwoning van Voorhaven 148 verbleven in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog de volgende, uit Duitsland afkomstige Joodse vluchtelingen: het bejaarde echtpaar Salomon en Juli Kaufmann-Hischheimer (ouders van Ludwig Kaufmann), Lise Leyser (broer van Otto Leyser) en Josef Steinberg (de vader van Grete Kaufmann-Steinberg) en de weduwe Fanny Kusiel-Gutmann, mogelijk een bekende van zojuist genoemde familie Kaufmann. Later voegde ook de Amsterdamse Jood Jacques Veerman zich bij hen; na zijn huwelijk in 1942 ging hij naar Amsterdam en dook daar onder. Veerman was als vertegenwoordiger en later bedrijfsleider werkzaam bij het bedrijf A.T.L.I., dat door Otto Leyser in Volendam werd gesticht en waar ook zijn zuster Lise Leyser werkzaam was.

Salomon en Juli Kaufmann-Hischheimer, Lise Leyser, Josef Steinberg en de weduwe Fanny Kusiel-Gutmann werden slachtoffer van de nazi's. Zij werden gedeporteerd en kwamen om in Duitse concentratiekampen. In 2018 werden voor hen struikelsteentjes gelegd bij Voorhaven 148.

• Loop naar het oosten op de Voorhaven, richting de Gravenstraat
  
  afstand 0,2 km (ca. 3 min.)

10. De Harmonie van de gezusters Content

In 1884 gaven de gezusters Content er de brui aan: zij deden hun café Harmonie aan de Voorhaven, huidig nummer 94 in de verkoop, getuige deze advertentie. Kennelijk was het al jarenlang sappelen geweest voor de drie bejaarde zusters die de zaak dreven uit eerbetoon aan hun ouders. Dat de zaak eerder ook al niet meer liep bleek tijdens een bezoek van de Franse cultuurhistoricus Henry Havard (1838-1921) in 1873. Hij bezocht het koffiehuis en verbaasde zich over de entourage: drie bejaarde zusters die blij waren met zijn bezoek: want eindeijk was er een klant. Personeel hadden zij niet en er was geen licht, wellicht uit armoede? De teloorgang schreven zij toe aan het verval van Edam. Dat was ook te merken in de Joodse gemeenschap; die liep hard achteruit in de tweede helft van de 19e eeuw. Veel Joden verhuisden naar met name Amsterdam waar de economische perspectieven een stuk beter waren dan in Edam. Enkele jaren later zou de Joodse gemeente Edam om die reden worden opgeheven.

• Loop naar het oosten op de Voorhaven, richting de Akersteeg
  
  afstand 0,2 km (ca. 2 min.)

11. Izak de Haan

Op de locatie Voorhaven 50 te Edam stond het huis waar de in 1839 in Edam geboren koopman Izak de Haan woonde met zijn vrouw Johanna de Vries. Hun zoons Joseph en Eliazer werden er geboren. In november 1873 verhuisde het gezin naar Amsterdam waar Johanna in september 1874 overleed. Spoedig hertrouwde Izak met Betje Rubens, met haar kreeg hij elf kinderen, waaronder de later bekende schrijfster Carry van Bruggen (1881-1932, geboren als Carolina Lea de Haan) en de letterkundige, jurist en journalist Jacob Israël de Haan (1881-1924). Izak de Haan werd door zijn kinderen omschreven als een eigenzinnige, intelligente man die in 1878 het examen voor godsdienstonderwijzer (gazzan) haalde. Hij was als zodanig aangesteld in Smilde, Gorredijk en Zaandam.

Izak de Haan was de kleinzoon van Philip Joseph de Haan en Beletje Benjamin Mol.

• Loop naar het oosten op de Voorhaven, richting de Akersteeg
  
  afstand 0,1 km (ca. 2 min.)


• Weg vervolgen naar de Oorgat
  
  Je vindt je bestemming links
  
  
  afstand 13 m (ca. 1 min.)

12. Joodse begraafplaats

Panoramafoto van de Joodse begraafplaats aan het Oorgat in Edam.

In 1792 kreeg de Joodse gemeente toestemming een begraafplaats aan te mogen leggen, net buiten de stad bij de toenmalige Oosterpoort. Op 29 mei 1792 werd Aron Lezer uit Edam als eerste op de dodenakker begraven. Mietje de Jongh, de weduwe van Benjamin Berlijn, overleed 28 november 1920 en is hier als laatste begraven.

Niet alleen Joden uit Edam vonden hier hun laatste rustplaats, ook Joden uit Beemster, Ilpendam, Oosthuizen, Purmerend en De Rijp werden hier begraven.

Het Begravingsregister van de Joodse gemeente Edam is bewaard gebleven en deels gedigitaliseerd.

Er staan nog veertien grafstenen, waarvan de oudste uit 1804 dateert. Op de website Het Stenen Archief is de digitale inventarisatie van de begraafplaats te vinden.

Zie ook de website van de Stichting Joods Verleden Edam.

Tegenover de begraafplaats staat het monument 

De Tochtgenoten en in de nabijheid daarvan de plaquette Slachtoffers Jodenvervolging.

• Loop naar het westen op de Oorgat, richting de Oosterkade
  
  afstand 13 m (ca. 1 min.)


• Sla linksaf naar de Oosterkade
  
  afstand 27 m (ca. 1 min.)

13. Pietersbrug

De Pietersbrug in Edam rond 1912. De brug overspant het Oorgat en ligt tussen de twee kanten van de Voorhaven. Links staat het brandspuithuisje, rechts achter de brug is het houten hek van de Joodse begraafplaats zichtbaar. Het toegangshek werd bekroond met een gebogen houten balk waar in het Nederlands en Hebreeuws werd verwezen naar het Bijbelboek Ezechiel 37. Het hek en de toegangspoort verdwenen in de Tweede Wereldoorlog als brandhout in de kachel. Er bestaan plannen om de Joodse begraafplaats opnieuw van een toepasselijke toegangspoort te voorzien.

• Loop naar het zuiden op de Oosterkade, richting de Voorhaven
  
  afstand 13 m (ca. 1 min.)


• Sla rechtsaf naar de Voorhaven
  
  afstand 0,3 km (ca. 3 min.)

14. Franz Hirsch

Franz Hirsch emigreerde in 1933 uit Duitsland naar Nederland. Hij was binnenhuisarchitect of meubelmaker, daarover is geen duidelijkheid. In december 1940 vestigde Hirsch zich vanuit Amsterdam in Edam aan de Voorhaven 51. Hij werkte, clandestien, bij de meubelmakerij van de firma Broeze in Edam. Als er gevaar dreigde, werd alarm geslagen zodat hij zich in veiligheid kon brengen. In april 1942 werd hij met andere Joodse Edammers door de bezetter verplicht ingekwartierd in Amsterdam. Via Westerbork werd Franz Hirsch in 1943 gedeporteerd en op 23 april dat jaar in concentratiekamp Sobibor vermoord. Een struikelsteentje bij Voorhaven 51 herinnert aan zijn leven en verblijf in Edam.

• Loop naar het westen op de Voorhaven, richting de Jansstraat
  
  afstand 61 m (ca. 1 min.)

15. Alfred en Herta Levy-Gotthilf

In 1939 verhuisde de uit Duitsland afkomstige Joodse familie Levy vanuit Tegelen in Limburg naar Edam. Alfred Levy vestigde met hulp van de Zuiderzeesteunwet in de Baanstraat zijn koperwarenfabriek NOHOL die werk bood aan door de afsluiting van de Zuiderzee werkloos geworden Volendammer vissers. Met zijn vrouw Herta Levy-Gotthilf en zoontje Heinz Michaël woonde hij aan de Voorhaven 73. Toen werd het oorlog en voelde de familie Levy al snel de gevolgen. In april 1942 werd het gezin in Amsterdam gedwongen ingekwartierd en naderhand via Vught en Westerbork naar concentratiekamp Bergen-Belsen gedeporteerd. De familie had de hoop naar Palestina te kunnen emigreren, maar de nazi's lieten hen hard voor hen beulen in het kamp. Vader en moeder Levy kwamen in december 1944 om ten gevolge van de vele ontberingen in het kamp. Hun zoontje overleefde de Holocaust. Voor hun vroegere woning aan de Voorhaven werden in 2018 uit eerbetoon struikelsteentjes gelegd.

• Loop naar het westen op de Voorhaven, richting de Jansstraat
  
  afstand 0,3 km (ca. 4 min.)


• Sla linksaf naar het Damplein
  
  afstand 20 m (ca. 1 min.)


• Weg vervolgen naar de Hoogstraat
  
  afstand 23 m (ca. 1 min.)

16. Samuel Cohen Farro

De liefde bracht Samuel Cohen Farro waarschijnlijk naar Edam. Als zoon van Josua Cohen Farro en Sara de Meza werd hij in 1807 geboren in Amsterdam. Maar het heeft er alle schijn van dat hij verliefd werd op een Joods meisje uit Edam: Rachel de Vries. Ze trouwden in 1828 met elkaar en vestigden zich in Edam waar Samuel zijn brood verdiende als koopman. Samuel en Rachel kregen acht kinderen. In 1850 verhuisde het gezin naar Amsterdam.

Samuel Cohen Farro was eigenaar van het huis aan de Hoogstraat nummer 10 en een woning die heeft gestaan aan de Grote Kerkstraat 56. Dat pand verkocht hij in 1845 waarna het werd het ingericht als mikwe en schooltje.