Uitdagingen voor gemeente Waterland in opvang/huisvesting statushouders en (Oekraïense) vluchtelingen
De komst van circa 160 vluchtelingen uit Oekraïne naar tijdelijke woningen op het sportpark in Monnickendam, loopt opnieuw vertraging op. De noodwoningen zouden aanvankelijk in september worden gerealiseerd, dus rond deze tijd, maar de komst ervan werd later uitgesteld tot eind dit jaar. De gemeente Waterland hoopt nu dat ze begin volgend jaar kunnen worden geplaatst, maar ook dat is nog niet zeker: er zijn nog een paar ’uitdagingen’.
Opvang/huisvesting statushouders en (Oekraïense) vluchtelingen
drs. M.C. van der Weele en T. van Nieuwkerk
Kennisnemen van de stand van zaken aangaande de opvang/huisvesting statushouders en Oekraïense vluchtelingen in de gemeente Waterland.
Inleiding
Als land, maar ook als gemeente staan wij voor een grote uitdaging om op een veilige en humane wijze vluchtelingen onderdak te bieden. Binnen deze groep is een driedeling gemaakt tussen de vluchtelingen uit de Oekraïne, waarvoor de gemeenten sinds februari van dit jaar verantwoordelijk zijn, de statushouders die wij middels een taakstelling binnen onze gemeente moeten huisvesten en de crisis noodopvang voor de groep instromende vluchtelingen Met dit raadsinformatiedocument geven wij inzicht wat Waterland kan en doet in de opvang van vluchtelingen en statushouders.
Opvang Oekraïense vluchtelingen
De gemeente Waterland vangt op dit moment 150 mensen op binnen de gemeentelijke opvang, daarnaast worden er zover bij ons bekend nog 82 Oekraïense vluchtelingen opgevangen door particulieren. Hieronder schetsen wij kort per locatie de situatie.
Lake land Hotel Monnickendam
Dit is onze grootste gemeentelijke opvang met 134 beschikbare plekken (exclusief 4 nood bedden). Sinds 26 augustus is de locatie volledig bezet. Wel vinden er nog wisselingen plaats doordat bewoners verhuizen bijvoorbeeld voor studie of om dichter bij familie te kunnen zijn. De veiligheidsregio coördineert dit in samenwerking met de locatiemanager.
Het voormalig havenkantoor is verbouwd tot restauratie- en recreatieruimte en wordt dagelijks intensief gebruikt. Onder andere voor Nederlandse taallessen. Er zijn momenteel 5 groepen van ongeveer 10 personen die deze lessen volgen. Zij worden ondersteund door een aantal vrijwilligers die zich hebben opgegeven om met de bewoners de Nederlandse taal te oefenen.
Vluchtelingenwerk heeft twee maal per week spreekuur en ook de GGD komt in september spreekuur houden voor de jeugd (de zogenaamde consultatie bureau afspraken). Daarnaast houdt de Bolder vanaf september wekelijks een spreekuur met vrijwilligers. In samenwerking met bewoners wordt gekeken naar de behoefte. Een van de komende activiteiten is bijvoorbeeld de aanleg van een moestuin op het terrein.
Sinds 29 augustus gaan de kinderen van 4 tot 12 jaar naar het basisonderwijs in Purmerend. In de Torenmolen is een leegstaande school speciaal voor de Oekraïense kinderen ingericht. De middelbare scholieren gaan naar het Vita College in Purmerend. De kinderen in het basisonderwijs worden met een bus gebracht en gehaald, de kinderen die naar het voortgezet onderwijs gaan krijgen een (tweedehands) fiets en een regenjas. Wanneer de afstand naar school langer is dan 40 minuten per fiets wordt er een OV kaart vergoed.
Kleine gemeentelijke opvang locaties
Verdeeld over drie kleinschalige locaties in Waterland worden er nog 21 vluchtelingen opgevangen. Dit gebeurt in Monnickendam middels twee gehuurde panden op de Gooische Kaai en de Nieuwe Zijds Burgwal. Hetzelfde geldt voor de Dorpsstraat in Watergang. Voor alle drie de panden geldt dat de opvang tijdelijk is tot het einde van het jaar waarna het de bedoeling is dat deze vluchtelingen verhuizen naar de woonunits op de handbalvelden. Wanneer de plaatsing van de woonunits langer op zich laten wachten kunnen we in overleg met de eigenaren de contracten met enige maanden verlengen.
Particuliere opvang
Op verschillende locaties binnen de gemeente worden er naar schatting 82 vluchtelingen opgevangen. Een groot gedeelte van deze vluchtelingen wordt opgevangen door de vrijwilligersgroep van Broek in Waterland / Zuiderwoude. Op dit moment vinden gesprekken plaats om de vrijwilligers die momenteel de Oekraïners opvangen vanuit de gemeente meer financiële ondersteuning te bieden. De opvang wordt dan gemeentelijke opvang, waarbij de Oekraïners op termijn zullen doorstromen naar de woon units in Monnickendam. Op basis van de huidige prognose kunnen de woonunits in februari 2023 opgeleverd worden.
Financiën
Voor het realiseren en begeleiden van de hierboven genoemde opvang heeft de gemeente aanzienlijke kosten gemaakt en worden er nog steeds kosten gemaakt. Deze kosten bestaan enerzijds over eenmalige kosten voor bijvoorbeeld het gereed maken van het Lakeland en het verbouwen van het havenkantoor tot een gezamenlijke keuken- en recreatieruimte. Anderzijds bestaan de kosten uit structurele lasten, zoals de huurlasten, begeleidingskosten, uitbetaling leefgeld etc.
Tegenover deze uitgaven staan inkomsten vanuit het Rijk. De opgave voor de opvang van vluchtelingen komt rechtstreeks voort uit de Wet verplaatsing bevolking, waarbij de bevoegdheid tot uitvoering is neergelegd bij de burgemeester. Om de taken te kunnen uitvoeren compenseert het Rijk de leefgeld regeling voor vluchtelingen in een gastgezin en wordt € 100,- per bed in de gemeentelijke opvang vergoed.
Met deze € 100,- per week, moet de gemeente de beheerkosten dragen (huur, vervoer begeleiding leefgeld). Tot slot kent het Rijk specifieke bedragen toe om de opvang te kunnen realiseren. Het gaat dan bijvoorbeeld om eenmalige verbouwings- en, inrichtingskosten. Vanuit het Rijk is bijvoorbeeld akkoord gegeven op alle incidentele kosten voor de exploitatie van het Lake Land Hotel.
Op basis van de huidige ervaring en de opgestelde business cases is het de verwachting dat de door het Rijk toegezegde middelenvoldoende zijn om de opvang binnen Waterland te kunnen organiseren. Er is inmiddels bij het Rijk een aanvraag tot voorschot voor de gemaakte en nog te maken kosten, over de periode 1-7-2022 tot en met 31 december 2022 gedaan.\
Tijdelijke woonunits op de Handbalvelden
Op dit moment wordt heel hard gewerkt om de plaatsing van de woon units te kunnen realiseren op de handbalvelden. Binnen de gehele regio Zaanstreek-Waterland, is de opgave om in totaliteit 312 units te plaatsen. De realisatie heeft, ook binnen de gehele Veiligheidsregio enige vertraging opgelopen door het uitblijven van een akkoord op de businesscase vanuit het Rijk. Inmiddels is begin september akkoord ontvangen en zijn de financiële risico's voor Waterland afgedekt door het Rijk.
Dat betekent dat we verder kunnen met de voorbereiding voor het realiseren van 28 units (4-persoons) en 24 units (2-persoons) zodat we 160 bedden beschikbaar kunnen hebben. Er komen wel enkele uitdagingen inzake de levering van materialen en de capaciteit van het elektriciteitsnetwerk van Liander, maar de verwachting is dat de units begin volgend jaar in gebruik te kunnen nemen. Overzicht gerealiseerde locaties in Zaanstreek Waterland (doelstelling 2371)
Huisvesting statushouders
Door de onhoudbare situatie bij het aanmeldcentrum Ter Apel heeft het rijk een aantal maatregelen genomen om tot verlichting te komen. Eén van de maatregelen is de versnelde taakstelling. De andere maatregel is de hotel- en accommodatieregeling.
Versnelling taakstelling
Het Centraal Opvang Asielzoekers (COA) heeft in juli 2022 aan de Veiligheidsregio's gevraagd om ervoor te zorgen dat de bestaande taakstelling van de gemeenten versneld wordt uitgevoerd in de periode juli/augustus 2022. Het was een inspanningsverplichting, geen resultaatverplichting. Er zijn verschillende mogelijkheden bekeken om de taakstelling versneld te realiseren.
In Waterland ging het op dat moment om 19 statushouders. Op dat moment waren onvoldoende woningen in de sociale woningvoorraad beschikbaar om iedereen te huisvesten. Er zijn wel 2 woningen beschikbaar gesteld waar in totaal 5 statushouders gehuisvest kon worden. Beide woningen zijn binnen de periode van zes weken, gerekend vanaf 15 juli 2022 beschikbaar gesteld en vallen binnen de reguliere afspraken. Om meer woningen beschikbaar te stellen zijn nieuwe afspraken met de corporaties nodig.
Er is ook gekeken naar andere mogelijkheden om vergunninghouders versneld te huisvesten zoals huisvesting in bestaand vastgoed in de vrije sector. De huurprijs van deze woningen is hoger dan de maximale huurprijs die geldt voor een sociale huurwoning. De gemeente moet de meerkosten voor eigen rekening nemen. Hiervoor zijn geen middelen in de begroting beschikbaar gesteld.
Wij hebben er niet voor gekozen om het aandeel sociale woningbouw te verhogen of het voor eigen rekening nemen van de meerkosten van huisvesting in vrije sector woningen in de betreffende periode.
Hotel en accommodatieregeling
Naast bovenstaande is ook gekeken of gebruik gemaakt kan worden van de 'Hotel- en accommodatieregeling' (HAR) van het COA. Op grond van de HAR krijgt de gemeente middelen om een tijdelijk onderkomen van de vergunninghouder binnen de gemeente te bekostigen in een toeristische accommodatie. Aan deze regeling kleven financiële risico's omdat het COA alleen gedurende 6 maanden de kosten vergoed. Daarna zijn de kosten voor de gemeente.
Daarnaast is de bezettingsgraad van de meeste toeristische accommodaties in de periode juli/augustus dusdanig hoog, dat er onvoldoende ruimte is om statushouders te huisvesten.
Resultaat
De gemeente Waterland heeft voldaan aan haar inspanningsverplichting en gezocht naar mogelijkheden om de gekoppelde statushouders versneld te huisvesten. Dit is gelukt voor 5 statushouders. Wij verwachten de aan ons gekoppelde statushouders nog dit jaar te kunnen huisvesten in reguliere woningen. Dit onder voorbehoud van het vrijkomen van voldoende sociale woningen.
Waterlandse taakstelling statushouders
Het duurt minstens 3 weken voor een huisvesting is verwerkt in de systemen van het COA. In de praktijk kan deze vertraging oplopen tot 4 tot 6 weken. Omdat het COA de taakstellingsgegevens aanlevert aan de provincie komt het regelmatig voor dat de laatste plaatsingsgegevens niet zijn meegenomen zodat de achterstand groter lijkt dan werkelijk het geval is.
Voor 2023 is door het ministerie is aangekondigd dat de gemeentelijke taakstelling met ca. 60% wordt verhoogd. Het ministerie doet een oproep aan gemeenten om zo snel mogelijk te starten met de huisvesting. Duidelijk is dat een extra inspanning nodig is om iedereen tijdig te huisvesten.
Extra inspanning 2023
De inzet van de Har wordt de komende periode nader uitgewerkt en worden de mogelijkheden en de financiële risico's geïnventariseerd. Tevens gaan we in gesprek met de corporaties over mogelijke verhoging van toewijzing van woningen aan statushouders. Daarnaast wordt de plaatsing van flexwoningen voor urgente doelgroepen waaronder statushouders onderzocht. De locatie Rijperweg is hierbij nog steeds in beeld.
We wachten in dit geval nog steeds op een formele reactie van de Provincie. Ondanks de krapte op de huizenmarkt voldoet Waterland jaarlijks aan de huisvestingstaakstelling. Om ook aan de verhoogde taakstelling 2023 te voldoen zullen aanvullende maatregelen nodig zijn. Deze worden tot en met november 2022 uitgewerkt
Crisisnoodopvang
Zoals reeds is vermeld, is de huidige situatie in opvanglocatie in Ter Apel zeer nijpend. De afgelopen tijd hebben er ambtelijk en bestuurlijk gesprekken plaats tussen vertegenwoordigers van de lokale overheid en rijksoverheid. Onder andere tussen bestuurlijke vertegenwoordiging van Veiligheidsregio's, VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten), IPO (Interprovinciaal Overleg) en het kabinet.
Inmiddels zijn de bestuurlijke afspraken door het Kabinet bekend gemaakt. De inhoud van de bestuurlijke afspraken gaat onder andere over structurele aanpassingen in het beleid waardoor we uit de crisis kunnen raken, over sneller beschikbaar komen financiële middelen, over communicatie en optreden als één overheid. Uiteindelijk betekent dit ook dat gemeentes/Veiligheidsregio's een inspanning gaan leveren om zo snel als mogelijk te komen tot het realiseren van extra plekken voor Crisisnoodopvang Asielzoekers.
Deze opgave bestaat uit het realiseren van een extra 225 plekken per Veiligheidsregio, tot uiterlijk 31 december 2022. Momenteel heeft onze Veiligheidsregio, aan de eerder gevraagde realisatie van 225 plekken in Assendelft voldaan Deze sluit echter op 1 oktober. Dit betekent dat wij als regio gezamenlijk aan de lat staan voor 1 of 2 nieuwe locaties voor 450 vluchtelingen, waarbij de Veiligheidsregio de daadwerkelijke opzet en uitvoering van deze crisisnoodopvang voor haar rekening neemt.
Ook aan de gemeente Waterland is gevraagd om mee te denken of en zo ja waar zij eventueel kan voorzien in deze crisis noodopvang. De mogelijkheden voor een locatie waar op heel korte termijn 200 tot 450 asielzoekers kunnen worden opgevangen is beperkt. In onze gemeente zijn geen grote panden beschikbaar die geschikt zijn voor deze opvang. Dat betekent dat wij als college in eerste instantie bereid zijn om te zoeken naar een tijdelijke plek voor opvang van deze vluchtelingen.
Inmiddels is bekend dat de gemeenten Purmerend en Edam-Volendam deze opgave voor hun rekening nemen met een locatie voor 450 vluchtelingen in een tijdelijke locatie in Baanstee Noord.
Samenvatting
Samenvattend halen wij, zeker met de realisatie van de handbalvelden begin volgend jaar, ruim de geldende taakstellingen voor Oekraïners, halen wij naar verwachting onze taakstellingen voor statushouders in 2022 en bereiden wij voorstellen voor om dit ook in 2023 te realiseren. Hiermee voldoen wij aan onze maatschappelijke verantwoordelijkheid om deze kwetsbare doelgroepen te huisvesten.