Begrotingsbetoog Lokaal Edam-Volendam
Sommige mensen sparen voor hun pensioen. Anderen voor een vakantie. Maar dit college spaart vooral ambities. En als het geld op is, lenen we gewoon verder. Ondertussen wordt ons verteld dat de begroting sluitend is. Voorzitter, een begroting kun je sluitend rekenen. Maar daarmee zijn de rekeningen nog niet betaald. Een ambitie kun je bijstellen. Een lening moet je terugbetalen.
De financiële werkelijkheid
Onze gemeente heeft geen gebrek aan plannen. Onze gemeente heeft een gebrek aan financiële ruimte. De schuld loopt op van 93 miljoen euro in 2025 naar 175 miljoen in 2030. De netto schuldquote piekt op 142 procent in 2029 en zit vanaf 2028 boven de signaleringswaarde van 130 procent. In 2030 moet bijna 18 miljoen euro worden afgelost. 15,7 miljoen daarvan is de lening voor de Purmer. En het college schreef ons hoe die moet worden afgelost: met de verkoop van kavels aan bedrijven die willen verhuizen.
Ondertussen moest er een lening van 8 miljoen euro komen om het oplopende tekort op de rekening-courant te verhelpen. En voor de Purmer wordt alweer een volgende lening voorzien. Lenen is niet per definitie verkeerd. Maar geleend geld is geen extra inkomen. En verwachte grondopbrengsten kunnen vandaag geen lening aflossen. Voorzitter, een boeking betaalt geen rekening. En de bank neemt geen genoegen met een sluitend verhaal.
Volendam80 en de verdwenen voorzichtigheid
Volendam80 zag jarenlang scherp toe op de gemeentelijke reserves. Terecht, vonden wij. Maar nu Volendam80 deel uitmaakt van de coalitie, lijkt die voorzichtigheid ineens een stuk minder belangrijk. En wie daar iets van zegt, krijgt van Volendam80 te horen dat geld bij een gemeente nu eenmaal anders werkt. Voorzitter, dan kijken we even naar de andere gemeenten. Alle Nederlandse gemeenten samen zaten vorig jaar op een netto schuldquote van 41 procent, gecorrigeerd voor doorgeleende gelden. Dat staat in het overzicht van het Rijk van vorige week. Edam-Volendam zat op dezelfde manier gerekend op 63 procent. En in 2029 komen wij volgens deze begroting op 134 procent. Ruim drie keer zo hoog.
Geld werkt bij een gemeente inderdaad anders dan bij een huishouden. Maar het werkt bij ons niet anders dan bij de andere gemeenten. En die zitten op 41 procent. Het college schrijft zelf dat de afgelopen jaren maar ongeveer 60 procent van de investeringen is uitgevoerd. Dan zijn er twee mogelijkheden. Of de plannen gaan door, en dan komen we op 134 procent. Of ze gaan niet door, en dan staan er plannen in deze begroting die niemand verwacht uit te voeren. Ondertussen boekt het college wel alvast 600.000 euro voordeel in 2028, omdat niet alles op tijd wordt uitgevoerd.
Wij vroegen ook welke maatregelen de schuldquote terugbrengen en welk plafond er komt. Het antwoord: kijk maar op pagina 79. Daar staat dat de komende jaren "prioritering" wordt aangebracht en dat de gemeente werkt aan een investeringsplafond. Geen bedrag, geen datum, geen lijst. In deze begroting wordt 700.000 euro uit de algemene reserve meegenomen in het structurele saldo. Zonder die onttrekking resteert voor 2027 geen 896.000 euro, maar 196.000 euro.
Het samenwerkingsakkoord zegt: structurele lasten worden gedekt door structurele baten. En het college schrijft in het raadsvoorstel zelf dat incidentele reserves worden ingezet om structurele lasten te dekken. En dat dit op de lange termijn niet houdbaar is.
Voorzitter, die woorden zijn niet van ons.
Het college schrijft ook dat deze onttrekking telt als structureel. En in hetzelfde antwoord: hij wordt alleen in 2027 gedaan. Voorzitter, wat maar één jaar gebeurt, is niet structureel. Het blijft niet bij 2027. Voor 2028 tot en met 2030 schrijft het college "voornemens" te zijn om onttrekkingen van 800.000, 400.000 en 400.000 euro om te zetten in "structurele onttrekkingen aan de algemene reserve". Structurele onttrekkingen. Terwijl het akkoord zegt: structurele lasten, structurele baten.
Reserves en voorzieningen zijn geen vrijblijvende potjes. Het zijn buffers. Als morgen een hoofdriool het begeeft, lopen de kosten zomaar in de miljoenen. En juist die voorziening loopt leeg. De rioolheffing dekt de kosten niet. De tekorten, ongeveer een miljoen per jaar, gaan ten laste van de voorziening. Die staat eind 2026 op 3,9 miljoen en eind 2030 op nul. Als je vandaag iedere euro gebruikt om de begroting sluitend te krijgen, wat doe je dan morgen? Opnieuw lenen. Of de rekening bij onze inwoners neerleggen.
Personeelskosten
De personeelskosten stijgen van 37,2 naar 40,4 miljoen euro. Ruim 3 miljoen extra in één jaar. Het college rekent met 2,5 procent loonstijging. De vakbonden zetten voor het komende cao-seizoen in op tot 5,5 procent. Ieder procentpunt kost ongeveer vier ton. Dat kan dus oplopen tot 1,2 miljoen euro per jaar. En de risicoparagraaf heeft daarvoor geen aparte post. Waar halen we dat vandaan? Uit de reserves? Door nog meer te lenen? Of mogen onze inwoners betalen?
En wat zien inwoners terug van die stijgende kosten? Snellere vergunningen? Snellere antwoorden? Betere dienstverlening? Dat hebben wij het college gevraagd. Het antwoord: doorlooptijden en achterstanden zijn managementgegevens. En het college nodigt ons uit om het debat te voeren. Voorzitter, bij deze. Tussen de begroting van 2025 en die van 2027 komt er bijna 7 miljoen euro bij. Wat krijgen onze inwoners daarvoor terug?
Het nieuwe gemeentehuis
En dan het nieuwe gemeentehuis. De raming is 29,5 miljoen euro. De parkeergarage kost bruto ongeveer 8 miljoen. Samen circa 38 miljoen, nog zonder openbare ruimte en financieringslasten. Een overschrijding van 20 procent betekent al ruim 7 miljoen extra. In de begroting staat nog geen krediet, alleen voorbereiding. Maar het ontwerpteam wordt wel al aanbesteed. En het college zegt dat de garage over 40 jaar kostenneutraal is. Wij willen die onderbouwing zien.
Wij vroegen ook wat 20 miljoen euro meer zou doen met de schuld, als rekenvoorbeeld. De variabelen zijn volgens het college "te groot om deze steeds apart in beeld te brengen". Wel schrijft het college dat zulke bedragen "vrijwel volledig extern geleend" moeten worden. De coalitie schreef zelf in het samenwerkingsakkoord: een nieuw gemeentehuis is pas aan de orde wanneer de financiële situatie dit toelaat. Het mag niet leiden tot extra belastingverhoging voor inwoners of sluiting van belangrijke voorzieningen.
Het gaat niet om de vraag of ambtenaren een goede werkplek verdienen. Natuurlijk verdienen zij die. Maar een gemeentehuis moet de gemeente dienen. Niet de gemeentefinanciën gaan beheersen. Daarom dienen wij een motie in voor een actuele, integrale businesscase, voordat de raad over een volgend krediet besluit.
De Purmer, Julianaweg en Lange Weeren
Bij de Purmer wordt gerekend met bijna 99 miljoen euro aan opbrengsten, en een verwacht resultaat van ongeveer 370.000 euro. Een beperkte tegenvaller en het is weg. Hoeveel ondernemers hebben zich definitief aangemeld? Voor zover ons bekend zijn er nog geen bindende toezeggingen. Het omgevingsplan is nog niet vastgesteld. De begroting noemt netcongestie zelf als risico. En de Commissie voor de milieueffectrapportage vraagt om scenario's voor het aantal bedrijven dat van de Julianaweg verhuist. Want je kunt een bedrijventerrein wel op papier verplaatsen, maar daarmee zijn de bedrijven nog niet verhuisd. Daarom vragen wij met een motie om een eerlijk overzicht: hoeveel afspraken zijn bindend, en wat gebeurt er als de opbrengsten twee of vijf jaar later komen?
En dan de Lange Weeren. Al jarenlang plannen, onderzoeken en subsidies. Hoeveel woningen zijn er gebouwd? Geen. Ondertussen draait de goednieuwsmachine op volle toeren. Bij iedere overeenkomst met een ontwikkelaar handtekeningen, foto's en enthousiaste bestuurders. Onlangs nog bij de locatie van Succes. Maar de ontwikkelaar ontwikkelt. De ontwikkelaar investeert. En een handtekening is nog geen woning. Voorzitter, als iedere intentieverklaring een woning was, hadden we de woningnood inmiddels opgelost.
Afval
Dan het afval. Tussen 2017 en 2022 kregen alle ondergrondse restafvalcontainers een vulgraadsensor. Die werkten, tot juni 2024. In 2023 werd 175.000 euro opgenomen om modems te vervangen door 5G, "voor het meten van storingen en de vulgraad". Ruim 130.000 euro is uitgegeven. En nu schrijft het college: niet voor de vulgraadsensoren. Die zijn weggehaald. Sindsdien meten we met trommelbewegingen, en het college schrijft dat het "goed mogelijk" is dat containers onnodig vaak zijn geleegd. Nu vraagt het college opnieuw 85.000 euro, plus 10.000 euro per jaar, voor nieuwe sensoren. En de opbrengst? In de begroting: niets. Gemeenschapsgeld mag geen abonnement worden op het telkens opnieuw aanschaffen van dezelfde functionaliteit.
En wie betaalt? De afvalstoffenheffing van huishoudens dekt in 2030 ruim 94 procent van de kosten. De reinigingsrechten blijven rond de 80 procent steken, vier jaar lang, samen 223.000 euro tekort. Wij vroegen hoe wordt voorkomen dat niet-gedekte kosten van bedrijfsafval bij de huishoudens terechtkomen. Het antwoord: alle kosten en opbrengsten zijn verwerkt in de begroting. Dat was de vraag niet.
Statushouders
Op 1 september moesten nog 107 statushouders worden gehuisvest, en in de eerste helft van 2027 komen er 25 bij. Terwijl eigen inwoners jaren wachten op een betaalbare woning. Het college schrijft zelf dat het "niet aannemelijk" is dat de taakstelling en de achterstand snel genoeg worden ingelopen. "De huidige begroting past beter bij de verwachte uitgaven." Deze begroting rekent er dus niet op dat de achterstand verdwijnt, terwijl het bestuursakkoord van oktober die juist wil wegwerken.
De wettelijke taak staat voor ons niet ter discussie. Hoe we die uitvoeren wel. Voorrang is een lokale keuze. Daarom vragen wij met een motie om aanvullende huisvesting buiten de bestaande sociale huurwoningen, om de urgentie af te bouwen zodra dat kan, en om werk vanaf dag één voor iedereen die kan werken.
De rekening voor onze inwoners
En wie betaalt uiteindelijk de rekening? Onze inwoners. De woonlasten stijgen met 5 procent per jaar. Tot 2030 is dat ruim 21 procent. Terwijl het samenwerkingsakkoord belooft de stijging zoveel mogelijk te beperken tot de inflatie. Volgens COELO zijn de gemiddelde woonlasten hier nu al 1.146 euro, tegen 1.095 euro landelijk en 1.122 euro in Noord-Holland. En ondanks die 5 procent per jaar dekt de rioolheffing in 2030 nog maar 85 procent van de kosten.
De toeristenbelasting op campings gaat van 2 euro 10 in 2026 naar 3 euro 65 in 2030. Dat is 74 procent erbij. Met het openen of sluiten van accommodaties is volgens het college geen rekening gehouden. Die belasting moet worden beoordeeld op de gevolgen voor onze campings en horeca. Niet alleen op een benchmark. En we hebben inmiddels vijf wethouders. Vijf. Iedere euro voor extra bestuur kan niet naar onderhoud, voorzieningen of lagere lasten.
Een begroting vol kwetsbare aannames
Dan de kern. Het college noemt zelf een tekort van 1,6 miljoen euro in 2027, oplopend tot 5,8 miljoen in 2030, vóór reservemutaties en stelposten. Daarnaast steunt de meerjarenraming op voorwaardelijke posten voor jeugd en Wmo. En als die posten niet doorgaan? Dan schrijft het college: "Voor het treffen van concrete maatregelen is het nog te vroeg." Voorzitter, hoeveel tegenvallers kan deze begroting nog verdragen? Een hogere rente. Een tegenvallende grondexploitatie. Een duurder gemeentehuis. Een hogere cao-uitkomst. Stuk voor stuk realistisch. En als ze tegelijk komen?
Dat weet niemand, want dat is nooit met de volle bedragen doorgerekend. Over een lager bouwtempo schrijft het college zelf dat het financiële gevolgen kan hebben. En dan: "Deze zijn niet in beeld gebracht." Daarom dienen wij een motie in voor een financiële stresstest. Binnen de bestaande cyclus, zonder dure externe onderzoeken.
Tot slot
Lokaal Edam-Volendam is niet tegen investeren. Wij zijn voor woningbouw, goede voorzieningen en degelijk onderhoud. Maar investeren vraagt om keuzes. En soms betekent verantwoord bestuur dat je een plan uitstelt, kleiner maakt of helemaal niet uitvoert. Onze inwoners verdienen geen goednieuwsmachine. Zij verdienen goed bestuur. Een bestuur dat niet alleen vertelt wat het allemaal wil, maar ook eerlijk laat zien wat het kan betalen.
Voorzitter, een ambitie betaalt geen rente. Een boeking betaalt geen rekening. En de toekomst betaalt de fouten van vandaag. Lokaal Edam-Volendam vindt de financiële risico's te groot, de buffers te kwetsbaar en de onderbouwing van deze begroting onvoldoende overtuigend. Daarom stemmen wij tegen de programmabegroting 2027–2030. Wordt zij toch vastgesteld, dan zorgen onze moties ervoor dat de raad weet welke risico's hij neemt.
Dank u wel.