LOVE Studio Klein dd. 25 november 2001, interview met Gerlof Jukema, longarts Waterlandziekenhuis

LOVE Studio Klein dd. 25 november 2001, interview met Gerlof Jukema, longarts Waterlandziekenhuis

Wanneer ben je bij het proces betrokken geraakt?
Gelijk die nacht. Ik werd 's nachts opgebeld omdat het rampenplan van het ziekenhuis in werking werd gesteld en toen ben ik daar dus direct bij betrokken geraakt.

Waar werd je mee geconfronteerd?
Toen ik in het ziekenhuis aankwam werd ik geconfronteerd met een groep ernstige brandwondenslachtoffers. Heel veel familie daaromheen op zoek naar hun kind, familie e.d. omdat niet al te duidelijk was wie op dat moment waar verbleef, in welk ziekenhuis of dat men nog in het Hemeltje was. Er was veel paniek, veel ongerustheid en veel ernstige slachtoffers die in het ziekenhuis werden opgenomen en als daar geen ruimte voor was werden overgeplaatst naar andere ziekenhuizen.

Nou ben jij longarts. Hoe groot waren de problemen op dat moment?
Wat opviel bij deze brand, dat is achteraf ook wel gebleken, was dat door de aard van de brand er veel brandwonden waren aan het gelaat, nek en schouders en dat daardoor ook veel rook naar binnen is gekomen. Want het is bekend dat bij brandwonden aan het gelaat mensen veel rook en evt. giftige stoffen inademen. Dat maakt ook dat er in de eerste dagen, weken heel veel longproblemen zijn voorgekomen bij deze mensen. Relatief verhoudingsgewijs zijn veel mensen aan de beademing geweest in het ziekenhuis in Purmerend en in ziekenhuizen elders. Er moesten zelfs mensen worden overgeplaatst naar het buitenland. Dat was opvallend van deze brand. We weten ook, en dat is helaas ook gebleken, dat de kans op sterfte door inademing van rook, hitte in combinatie met brandwonden, maakt dat mensen komen te overlijden. We weten allemaal dat dat helaas ook is gebeurd. Het heeft mij verbaasd dat er verhoudingsgewijs zo weinig mensen zijn overleden. Dat is verbazingwekkend als je ziet hoe ernstig mensen er aan toe waren en als je ziet wat ik terug heb gezien op mijn polikliniek. Dan is het verhoudingsgewijs nog goed afgelopen.

We spraken net over de problemen. Welke problemen leven er op dat moment, waar word jij als longarts je mee geconfronteerd?
In de eerste plaats moeten we goed onderscheiden dat er acute problemen zijn, dus plotselinge problemen door het inademen van rook. Als we dat willen begrijpen moeten we goed weten hoe de longen en luchtwegen in elkaar zitten.

Aan de hand van een poster laat Jukema e.e.a. zien. We onderscheiden de onderste en bovenste luchtwegen. Bovenste luchtwegen gaan tot en met de stembanden. Dat is gebied voor andere specialisten bijv. kno-arts. De longartsen hebben verstand van de onderste luchtwegen, die beginnen vanaf de stembanden. Bestaat uit de grote luchtpijp die zich splitst in linker en rechter luchtpijp en dat splitst zich weer in steeds kleinere takjes.

Het is net een boom die op zijn kop staat en het eindigt niet in blaadjes maar in longblaasjes. In de eerste plaats ontstaat er bij zo'n brand een enorme hitte en die hitte geeft vooral schade aan de bovenste luchtwegen. In de mond, neus en keelholte en in het gebiedje daaronder bij het strotteklepje, wat een nauw gebied is, kan zwelling ontstaan, waardoor het nauwer wordt en waardoor mensen het benauwd kunnen krijgen. Verder kunnen door de hitte de luchtwegen beschadigd worden, naast beschadiging door giftige stoffen die bij elke brand vrij komen.

We zien het slijmvlies dat je kunt voorstellen als een hoogpolig tapijt. Dat wordt steeds vernieuwd door het lichaam zelf, net als je huid, die wordt ook steeds ververst. Dat tapijt wordt door rook en hitte beschadigd. Door de hitte die je huid verbrandt, wordt ook dat slijmvlies verbrand. De giftige stoffen die je inademt etst, bijt het slijmvlies kapot. Dat kan een ernstig zuurstoftekort geven. Meestal zien we dat na 24 tot 48 uur zich ontwikkelen en daarnaast gaat het omgevende longweefsel ook meedoen. Er ontstaat een soort longontsteking. Dat is gebeurd bij de mensen die aan de beademing zijn geraakt. Dat is de beginnende ellende.

Werking van slijmvlies is om luchtwegen schoon te houden, vrij van bacteriën. Op het moment dat het slijmvlies kapot is, is er extra gevaar voor infecties. Dat kan in de loop van de beademing voorkomen, dan kunnen er extra infecties optreden.

Wat ook gebeurt tijdens de acute schade is dat de longblaasjes kapot gaan. Normaal zit er altijd een beetje lucht in en bij inademing blaast het zichzelf op, bij uitademing loopt het weer leeg. Bij beschadiging van het longblaasje wordt het poreuzer en komt er vocht in het longblaasje. Er komt dus niet meer alleen maar lucht in en door het vocht dat er in het longblaasje zit kan de lucht niet goed meer door de wand van het blaasje heen. Beademing zorgt ervoor dat er zuurstof in geperst wordt die ook weer in het lichaam komt. Dat is de schade die de long krijgt door inademing van rook en hitte.

Bij inademing van rook zitten ook giftige stoffen en die komen ook in het bloed. Een bekende stof is koolmonoxide. Koolmonoxide bindt veel sterker dan zuurstof aan rode bloedcellen. Rode bloedcellen zijn ahw transportkarretjes die de zuurstof door het lichaam transporteren naar alle weefsels. Elk weefsel heeft zuurstof nodig. Als er dus ipv zuurstof koolmonoxide binnenkomt krijgt het lichaam zuurstof tekort. Dat is ook bekend bij verbranding van bijv. nylon, hout en wol. Daarbij komt blauwzuurgas vrij en dat heeft dezelfde werking. Ook dan is er sprake van zuurstof tekort. Dat maakt dat er behalve een longeffect ook verdere lichamelijke effecten kunnen zijn, waardoor bijv. het hart het erg moeilijk kan krijgen, maar ook de hersenen waardoor mensen het bewustzijn kunnen verliezen.

Binnen 24 tot 48 uur komen de acute problemen, waarom niet direct?
Heel direct last heeft men weinig. Men kan bewusteloos raken tijdens de brand zelf. De brand neemt veel zuurstof uit de lucht. TNO heeft dat nagebootst en mensen hebben ook later bevestigd dat het zo is gegaan. Dat heb je ook kunnen zien. Er was een korte hevige brand met veel rookontwikkeling. Daarbij een kleine ruimte waardoor alle zuurstof uit de lucht wordt getrokken. Dan kunnen mensen tijdelijk het bewustzijn verliezen door het zuurstofgebrek in die ruimte.

Hoe komt het dat de klachten pas later komen?
Het is net als met een brandwond zelf aan de buitenkant; in het begin zie je alleen maar oppervlakkige roodheid, later zie je pas de zwelling. Het lichaam heeft tijd nodig om te reageren.

Je zit 48 uur na de brand, na het gebeuren, wat is dan het traject waar je in terecht komt?
Mensen die klachten hadden zijn gehouden of mensen waarbij we zagen dat er in de keelholte roet bevond, dat betekent dat ze ook een forse hoeveelheid rook hadden ingeademd, dat zijn risicopatiënten die zo veel mogelijk zijn gehouden. Andere mensen hebben korte tijd daarna last gekregen van hoesten, van vies zwart slijm ophoesten. Bij de meesten was dat na een aantal weken weg. We hebben via de huisartsen de bevolking aangeboden zich te laten onderzoeken op de polikliniek als ze het toch niet vertrouwden. Dat zijn mensen die allemaal longfunctieonderzoek hebben gedaan. In het begin zagen we daar toch wat afwijkingen in de zin dat de luchtwegen toch wat prikkelovergevoelig waren of waar lichte schade in de kleinste luchtwegen ontstond, die ook het overgevoeligst zijn, maar die mensen zijn vervolgd en de meesten zijn na een half jaar weer teruggeweest voor een nieuw longfunctieonderzoek en daarbij zien we eigenlijk heel weinig afwijkingen. Dat klopt ook. Er is ook onderzoek gedaan in het verleden bij dergelijke rampen, bijv. in Frankrijk en in Engeland. Het blijkt dat er weinig schade, restafwijkingen te zien zijn jaren later bij inademing van rook en hitte. Op de lange termijn is het eigenlijk bijna restloos genezen.

Dat geldt ook voor Volendam?
Dat geldt ook voor Volendam. Bijna. De mensen die toch nog kans hebben dat er problemen blijven, zijn de mensen die er het ernstigst aan toe zijn geweest. Mensen die beademd zijn geweest. Daar zien we dat de longen toch wat stugger zijn geworden. Dat kan zijn door een ontsteking die ze hebben gehad in de longen waardoor een soort bindweefselproces optreedt. De long is een soort elastiekje. Als dat bindweefsel wordt is er sprake van littekenvorming, vergelijkbaar met de huid, gaat het samentrekken en wordt het stijver. Helaas is er ook bij een aantal jongeren sprake van een vernauwing in de luchtpijp doordat er in de verbrande luchtpijp een buis ingebracht wordt voor de beademing. Dat is bij een aantal jongeren opgetreden als latere complicatie bij de beademing. Dat is een bekende beademingscomplicatie, die bij mensen die langdurig beademd zijn kan optreden. Het is nu ook opgetreden bij mensen die niet zo lang zijn beademd maar die een tube hebben gekregen in een verbrande luchtpijp.

Was deze brand uitzonderlijk, afwijkend aan een andere brand. Was het een apart geval?
Ik denk het niet. Wat het extra bijzonder heeft gemaakt, was dat er veel mensen waren in een kleine ruimte. Dat heeft de zaak gecompliceerd. Ze zaten als haringen in een ton en konden daardoor minder makkelijk de uitgang vinden. Veel mensen zijn dus blootgesteld geweest aan de hitte en aan de rook. Wat ook meespeelde was dat de brand van boven kwam. Dat maakte ook de zaak bijzonder. Daardoor ontstond er veel schade aan gelaat en hals en nek en schouders.
De manier waarop de brand ontstaan is heeft niks te maken met het functioneren van de longen op dit moment.

Vraag via e-mail.
Onze zoon was in de Hemel. Is als gevolg van longproblemen na de ramp 10 dagen beademd. Naderhand is geconstateerd dat hij astma heeft. De longarts beweert dat de directe oorzaak van zijn probleem niet toe te schrijven is aan zijn verblijf in het Hemeltje, waar hij rook en hitte heeft binnengekregen, maar dat hij dit ook bijv. op een later tijdstip had kunnen krijgen. De arts geeft wel toe dat de ramp ertoe heeft bijgedragen dat het probleem zich nu openbaart. Conclusie: wij vinden dit een wat vreemde constatering daar onze dochter op die dag onder de trap van het Hemeltje in de Wir-War stond en vanaf die dag ook problemen heeft met haar longen en waarschijnlijk ook astmatisch is geworden. We hebben de indruk dat het wel lijkt of men afspraken heeft gemaakt om e.e.a. te verbloemen.
Vaak hebben mensen al een aanleg voor astmatische klachten die niet aan de oppervlakte waren.
Astma kan vrij plotseling ontstaan doordat er vrij plotseling iets gebeurd is. Dat kan de brand zijn, maar ook een griep of neusverkoudheid. Dan lijkt het te komen als donderslag bij heldere hemel. Astma is een ontstekingsproces in de luchtwegen waar bepaalde mensen een aanleg voor hebben. Iedereen heeft wel een zwakke plek. Maar het is wel zo dat die hitte en rook zo'n aanleg voor astma heeft doen opvlammen. Het was ahw verborgen onder de oppervlakte aanwezig, maar eigenlijk was die aanleg er al. Het is bekend dat mensen een opvlamming kregen van een astma waarmee ze al bekend waren of waarmee ze nog niet bekend waren. Dan komt het vaak onverwachts. Vaak waren mensen al bekend met een vorm van allergie, of waren er op de kinderleeftijd problemen met de luchtwegen. Vaak groeien ze daar dan overheen, zo lijkt het, en door zo iets komt het dan toch weer boven. De brand is dan wel de uitlokkende factor.

Vraag van Marga de Boer via telefoon
Hoe zit het met de combinatie van alcohol, die de jongeren toch wel ruimschoots genuttigd hadden, en het vergiftigingsproces. Het bloed wordt dunner. Heeft dat invloed gehad?
Ik ben geen giftigheiddeskundige, geen toxicoloog,. Door het gebruik van alcohol en het roken van sigaretten is het lichaam op zo'n moment al een beetje vergiftigd. Dat maakt dat de inademing van die giftige stoffen extra kwaad kan. Het lichaam functioneert dan al niet optimaal dus dat heeft bij elkaar zeker een slechte invloed.

In België gebruiken ze een heel hoge concentratie vitamine B 12. Waarom hier niet? Dat wordt gebruikt bij directe vergiftiging van koolmonoxide en blauwzuurgas.
Dat is mij niet bekend. Wat je op zo'n moment het beste kan doen is toch goed zuurstof geven. Hier gebruiken we zuurstof om de transportkarretjes die niet zijn aangetast vol te stoppen met zuurstof, zodat het lichaam zo zuurstofrijk mogelijk blijft. Verder moet je natuurlijk infecties die op dat moment kunnen optreden bestrijden.

Vraag via e-mail.
Is te onderzoeken welke gassen onze kinderen hebben binnengekregen? Er lijkt, gezien de vele longproblemen, dat er een grote hoeveelheid gif in de lucht moet hebben gezeten. Is dat zo?
Bij elke brand zit er gif in de lucht die vrij komt. Daarin is deze brand geen uitzondering. Bijv. de Herculesbrand. Die is uitgebreid onderzocht. Daar is ook een rapport over verschenen. Daar is ook heel veel gif bij vrijgekomen. Daar is nader onderzoek verricht bij de mensen die zijn overleden en daar zijn die verschijnselen opgetreden zoals ik die in het begin heb beschreven. Zeg maar die acute schade. In het kader van de brand in Volendam is er ook onderzoek gedaan naar welke giftige stoffen er zijn vrijgekomen. Daar is ook een lijst van. Het enige dat je daarvan kunt zeggen is dat het bekende stoffen zijn die bij elke verbranding van nylon, kunststoffen, hout e.d. vrijkomen en die als directe schade kunnen hebben de etsende, bijtende werking en ze kunnen in het bloed terechtkomen en de weefsels vergiftigen.
Klein: in het rapport Alders staat een lijst van giftige stoffen. Klein noemt er een aantal.
Er komen altijd giftige stoffen vrij, maar het is natuurlijk afhankelijk van de inrichting welke stoffen er vrij komen. In het algemeen gaat het om kunststoffen en bijv hout en daarbij komen giftige stoffen vrij. Iets wordt pas giftig als het een bepaalde hoeveelheid, een bepaalde dosering betreft. Ook ogenschijnlijk wat wij als gezond veronderstellen; als je er maar genoeg van geeft kan het ook giftig zijn. Neem bijvoorbeeld zuurstof. We denken dat is gezond, hoe meer hoe beter. Maar 100% zuurstof is bijzonder giftig voor het lichaam.
Daarom zit in de lucht zoals wij die inademen geen 100% zuurstof maar een klein beetje. Maar wel genoeg voor het menselijk lichaam. Gelukkig is de blootstelling aan de brand maar kort geweest, dus dat is geruststellend. Uit onderzoek is gebleken dat dit op de lange termijn geen restafwijkingen geeft. Behalve bij mensen die aan de beademing zijn geweest; die kunnen complicaties hebben. Gelukkig is dat maar een klein gedeelte.
In hoeverre zijn er kankerverwekkende stoffen vrijgekomen is een vraag die hier wel leeft.

Is er hier ook een medisch inhoudelijk onderzoek geweest?
Via het NIVEL loopt inmiddels een onderzoek. Waneer de resultaten daarvan bekend worden is nog niet duidelijk. Onderzoek loopt in Volendam via de huisartsen.

In hoeverre zijn er kankerverwekkende stoffen vrijgekomen?
Jukema kent de lijst niet uit het hoofd, het is een lange lijst. Van een aantal stoffen is bekend dat ze mogelijk een kankerverwekkende werking kunnen hebben.
Hoe ontstaat kanker? Kanker openbaart zich meestal op oudere leeftijd. Kanker ontstaat in de eerste plaats omdat je er een zekere aanleg voor hebt. In de tweede plaats omdat het menselijk lichaam veroudert. Zoals we hier zitten ontstaat er steeds een aantal kankercellen bij ons. Maar het lichaam beschikt over een afweerapparaat die de cellen herkent en weer vernietigt. Als we ouder worden slijt alles een beetje, dus ook het afweerapparaat. Die herkent soms die cellen niet meer en dan kan kanker zich ontwikkelen. Maar ook aanleg. In bepaalde families komt veel meer kanker voor dan in andere, dus blijkbaar zit er ook iets van erfelijkheid in en daarnaast is uitvoerig onderzocht dat het door eenmalig iets niet ontstaat. Het is door herhaalde blootstelling, langdurig, tientallen jaren, voordat zich kanker ontwikkelt. Neem het roken zelf; van 1 sigaret zal niemand kanker krijgen, pas na 20 tot 30 jaar roken is er pas een behoorlijke kans op longkanker. En dan nog niet bij iedereen. We kunnen niet vantevoren zeggen wie kanker krijgt en wie niet.
Mensen hoeven zich geen zorgen te maken dat ze in de brand hebben gezeten en dus later kanker daarvan krijgen.

Vraag van mevrouw Koning via telefoon
Is het goed dat je elke keer als je een longontsteking of bronchitisaanval hebt, dat je dan antibiotica krijgt?
Het is niet slecht maar of het altijd goed is is een andere vraag. Als het komt doordat er een infectie is, kan antibiotica zinvol zijn, m.n. als je een bacteriële infectie hebt. Daar kom je alleen maar achter door het slijm dat wordt opgehoest op kweek te zetten.
Koning: de dokters in Volendam schrijven dat heel snel voor.
De dokters in Volendam hebben niet de mogelijkheid om dat heel snel op kweek te zetten, maar het is wel zaak om goed naar dat slijm te kijken en als het er vies, groen, baggerachtig uitziet is er grote kans dat er een infectie in zit. Dan kan het zinvol zijn om antibiotica te geven. Als je veel hoest met helder slijm, dan zit er geen infectie en dan is antibiotica onzinnig. U moet zelf vertellen aan de dokter hoe het slijm eruit ziet.

Zijn er nog andere gevolgen op langere termijn?
Nee, het kan wel zo zijn dat er nu al problemen zijn en dat die nog voortduren. Vooral bij mensen die aan de beademing zijn geweest, die kunnen nog restafwijkingen, complicaties hebben ten gevolge van de ernstige longschade. Niet iedereen geneest daar restloos van. Er zijn mensen die een vernauwing hebben in de grote luchtpijp, en er zijn mensen bij wie de longen toch wat stugger zijn geworden maar waarbij er toch een duidelijke verbetering optreedt.

Vraag van Jaap Smit via telefoon
Als je een luchtwegvernauwing hebt zo'n 2 centimeter onder de stembanden voor wie is dan het probleem, voor de longarts of voor de kno-arts?
Goede vraag. Onder de stembanden lijkt het het werk te zijn van de longarts. Luchtwegvernauwingen komen niet vaak voor. In het AMC zit een kno-arts die daar ervaring mee heeft. Wat er gedaan kan worden is een extra buis plaatsen in de luchtpijp en proberen de luchtpijp op te rekken. Dat is iets wat in de opleiding van de longarts niet aan de orde komt. Er zijn in Nederland dan ook maar weinig artsen die daar ervaring mee hebben. In het AMC is dat toevallig een kno-arts, vandaar dat de patiënten daar terecht gekomen zijn.

Jaap Smit:
Het betreft mijn zoon, Fred Smit. Op 28 feb. kwam Fred bij Jukema en die heeft hem gehouden tot 23 april. Hij heeft gekeken naar het probleem van Fred. Op veel aandringen van Fred, en ons als ouders is Fred op 23 april doorgestuurd naar AMC. Daar kregen we te horen dat het een groot probleem was. En nu ligt Fred nog steeds met een buis in het AMC.

Ik bespeur wat woede en ook de vraag is er een fout gemaakt?
Wat is er gebeurd? Toen Fred bij mij kwam is er in zijn longen gekeken en toen bleek er een ernstige luchtwegvernauwing te zijn. Er was een soortgelijk geval in het AMC en in nauw overleg met de artsen daar, die ook niet precies wisten wat ze in deze situatie moesten doen, hebben we antibiotica en prednison gegeven om de ontsteking te remmen en de slijmvliezen te laten slinken. De ontsteking was op dat moment nog heel erg heftig. Je verwacht dat als die ontsteking uitdooft er ook weer meer ruimte komt. We hebben hetzelfde gedaan als de artsen in het AMC. Dat hebben we gedaan en er trad ook een goede verbetering op bij Fred. Echter, een aantal weken daarna kreeg hij weer meer klachten en is er opnieuw naar de stembanden en naar de longfuncties gekeken en toen bleek er duidelijk weer een achteruitgang te zijn. Dat was het moment, toen de ontsteking was uitgedoofd maar er een enorme vernauwing achterbleef die blijkbaar verergerde, dat toch de kno-arts van het AMC aan de slag moest. Toen concludeerden we dat er misschien wel een buisje in moest, wat achteraf ook het geval blijkt te zijn.

Jaap Smit:
Ik ben hier even stil van. Jukema heeft Fred te laat benaderd. Fred heeft het zelf moeten vragen. Jukema heeft niet duidelijk naar Fred gereageerd. Hij heeft nooit contact gehad met ons als ouders van Fred. Van Jaap Smit mag Jukema wel eens langskomen om zelf te zien hoe het met Fred gaat. Het gaat nu wel wat beter met hem. Hij wordt elke 3 weken onder narcose gebracht om de tube te verwisselen en dan wordt er gelijk gekeken hoe de toestand er van binnen bij staat. Fred en wijzelf hebben nooit meer iets vernomen van Jukema en dat valt zeer zwaar.

Reactie van Jukema:
Begrip voor de heer Smit. In zo'n moeilijke situatie wil je graag een verklaring. Je kijkt gauw naar de omgeving, naar dokters en het ziekenhuis. Ik begrijp wat u doormaakt, maar ik vind het jammer dat u er zo tegenaan blijft kijken. Ieder mens overkomt in zijn leven meer of mindere ellende.

Jaap Smit:
Jukema vindt het jammer dat ik daar nog zo tegen aan blijf kijken. Ik vind het jammer dat Jukema toen zo tegen de situatie aankeek. Ik zeg niet dat er fouten zijn gemaakt, maar de hele gang van zaken en de eerlijkheid en het gebrek aan communicatie stelt Smit zeer teleur. Het is ontzettend zwaar waar Fred nu mee te maken heeft.

Angst
Angst is een slechte raadgever. Angst is één van de vijanden waar wij als mens mee te kampen hebben. Wij hebben snel de neiging om mensen en instanties tot vijand te bombarderen. We doen dat natuurlijk zelf. Soms is het nuttig om een heel moeilijke periode door te kunnen komen. Dan heeft het een heel duidelijke functie, maar we moeten er niet in blijven hangen. Ieder mens overkomt in zijn leven meer of minder leed. Ieder mens maakt in zijn leven donkere nachten door, hier in Volendam een heel donkere nacht, een gitzwarte nacht. Maar na elke nacht komt ook weer een morgen. Die moet je wel zien en willen zien en niet achterom blijven kijken. Even is goed. Maar we moeten ook weer kijken naar de toekomst. Ik vind het knap als ik naar de mensen kijk in mijn polikliniek die ernstig verwond waren en soms langdurig opgenomen zijn geweest. Hoe ze zichzelf toch weer een doel hebben gesteld en weer een toekomst hebben geschapen en dat ook de gemeenschap hier in Volendam die mensen dat biedt. Als ik kijk naar de mensen die in bouwvakkerskleding bij mij op de poli kwamen om daarna weer aan het werk te gaan ondanks de handicaps waar ze soms mee te maken hebben. Zij hebben hun leven weer opgepakt en ik denk dat dat zeer belangrijk is.

Hoe kan het dat na 9 maanden er nog roet naar boven komt?
Dat is een klacht die wel vaker voorkomt op de polikliniek. Mensen zijn door de brand gaan letten op het slijm dat ze ophoesten. Ik geef ze een potje mee zodat we het kunnen bekijken. Op zich kun je na 9 maanden geen roet meer ophoesten. Het kan wel komen door een andere infectie of doordat je bijv. iets hebt staan schaven waardoor je een stof inademt en ook weer ophoest. De luchtwegen vernieuwen zich zo sterk en het slijm vernieuwt zich zo snel dat er 9 maanden na dato geen sprake meer van kan zijn. Je kunt nog wel last hebben van slijm. Laat het onderzoeken.

Als mensen nog klachten hebben, bijv. hoesten, slijm, kortademigheid, zullen die door de tijd ook afzakken.
Leendert Klein bedankt Gerlof Jukema.