Wordt Volendam een modern dorp?
Wordt Volendam een modern dorp?
Het einde van de ons-kent-onscultuur door Harm Edje Botje en Frank Havik
De brand in de nieuwjaarsnacht 2001 speelt een grote rot in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen in
Volendam, terwijl er in Enschede over de vuurwerkramp bijna niet meer wordt gesproken. Hoe komt het dat de inwoners van de Twentse textielstad zo anders reageren op de ingrijpende gebeurtenissen in hun directe omgeving dan die uit het vissersdorp?
Jan Tuijp is de bassist van popgroep BZN en een geboren Volendammer. Hij woont in een prachtige villa met uitzicht over het Noord Hollandse weidelandschap aan de rand van een Volendamse nieuwbouwwijk. Aan de muren van zijn werkkamer hangen rijen gouden platen. Tuijp was jarenlang lid van de plaatselijke partij Volendam '8o, op dit moment met zeven zetels de grootste in de gemeenteraad. Maar vorig jaar oktober had hij er genoeg van dat de partij nooit enige verantwoordelijkheid heeft genomen voor de slachtoffers die zijn gevallen bij de nieuwjaarsbrand op 1 januari 2000.
'U heeft twintig jaar lang een dominante rol gespeeld in het gemeentebestuur,' schreef een woedende Tuijp in een brief die werd geplaatst in het plaatselijke nieuwsblad Nieuw Volendam. 'Erger nog: u beschuldigt Jan en alleman en bent zelf niet eens bereid een simpel "het spijt me" uit te spreken. Heeft u zich wel eens afgevraagd hoe pijnlijk dit voor hetrokkenen moet zijn? Van bestuurders zoals u zou nu vooral rust en stabiliteit uit moeten gaan. In plaats daarvan zaait u haat en verderf.'
Wethouders van Volendam '8o regeerden de gemeente bijna twintig jaar, zonder onderbreking, van 1982 tot 2000. In het onderzoek dat de commissie Alders deed naar de brand kwamen Volendam '8o en het CDA naar voren als de partijen die het meest verantwoordelijk waren voor de Volendamse gedoogcultuur. De christen democraten trokken het boetekleed aan. Een wethouder vertrok en ook burgemeester Frank IJsselmuiden gaf zijn functie op. Maar Volendam '8o bleef volharden in het standpunt dat haar niets te verwijten viel. 'Als lid van BZN, reis ik door heel Nederland,' schreef bassist Tuijp in zijn brief. 'Overal voel ik warmte en sympathie voor Volendam. Maar tegelijkertijd wordt mij ook duidelijk dat het ranzige mediaoptreden van VD'8o niet alleen bij ons, maar in heel Nederland ontzetting en afgrijzen oproept.'
VD'80 heeft haar positie voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen niet bijgesteld. Oud-wethouder Kees Schilder (bijgenaamd 'De Bok') is opnieuw lijsttrekker. De partij verzet zich tegen de door de commissie Alders geadviseerde uitbreiding van het ambtenarenapparaat. EdamVolendam zou door al die geldverspilling aan de bedelstaf kunnen worden gebracht en een artikel 12 gemeente kunnen worden. Ook waarschuwt VD'8o de bevolking voor een mogelijke aansluiting van de gemeente bij Purmerend, waardoor het echte Volendamse karakter verloren dreigt te gaan. Maar noch bij de provincie, noch op het gemeentehuis is jets bekend over deze nieuwe gemeentelijke herindeling. De partij benadrukte altijd al de verschillen tussen Edammers en Volendammers en maakt zich sterk wat de leden zelf het 'Volendammer DNA' noemen.
Nu, drie weken voor de verkiezingen roept BZN'er Tuijp zijn dorpsgenoten op niet op VD'8o te stemmen. 'Kees Schilder is de verspreider van vijanddenken. Hij polariseert. Hij is de prediker van het Volendamse isolationisme en de koning van het populisme. Tuijps openlijke aanklacht tegen VD'8o zou twee jaar geleden ongehoord zijn. In Volendam is iedereen familie van elkaar, en als je geen familie bent, heb je wel met elkaar in de klas gezeten. Men gaat voorzichtig met elkaar om. En Volendammers sluiten de rijen helemaal als er van buitenaf gevaar dreigt. Maar de verhoudingen zijn veranderd sinds de nieuwjaarsbrand. In het vissersdorp komt het tegenwoordig tot pijnlijke confrontaties tussen slachtoffers en politiek verantwoordelijken.
In november van het afgelopen jaar bezocht een groep Zweedse jongeren Volendam. De Zweden zijn ook slachtoffers van een brand, drie jaar geleden in een disco in de stad Göteborg. Er stond ook een bezoek aan het Volendamse museum op het programma. En hier begon de schoen te wringen. Directeur Wim Keizer, prominent lid van VD'8o, staat er om bekend dat het zijn lust en zijn leven is om in klederdracht belangrijke buitenlandse gasten te ontvangen. Maar deze keer was hij niet welkom, zo liet het bestuur van de vereniging Belangenvereniging Slachtoffers Nieuwjaarsbrand Volendam (BSNV) per brief weten. 'Wij hebben ons als ouders geïrriteerd aan de manier waarop VD'8o zich heeft opgesteld,' zegt BSNV voorzitter Albert Binken, wiens achttienjarige zoon Martin zwaar gewond raakte. '1k zat in de maanden na de brand in het ziekenhuis, waar mijn zoon vocht voor zijn leven. Daar zag ik op televisie mensen van VD'8o op een manier politiek bedrijven die ik uitermate kwetsend vond. Gok andere ouders hadden deze mening. Daarom hebben we de heer Keizer verzocht niet aanwezig te zijn bij het museumbezoek. Wie denkt dat Keizer zich met het schaamrood op de kaken heeft gemeld bij de ouders en de slachtoffers voor een goed gesprek, komt bedrogen uit. Op de dag dat de Zweden het museum zouden bezoeken, bleken de deuren potdicht. Het museum was 'gesloten'.
De verkiezingen in de gemeente EdamVolendam beloven de spannendste in jaren te worden. Op dit moment bestaat het college uit de landelijke partijen PvdA, CDA en VVD. Na de verkiezingen willen de collegepartijen met elkaar verder. Samen hebben ze een minimale meerderheid van elf van de eenentwintig zetels. Grootste oppositiepartij is Volendam '80. Het electoraat staat voor een duidelijke keuze: of het kiest voor het huidige college van B&W dat er naar streeft van de gemeente EdamVolendam een moderne, goed bestuurde gemeente te maken. Of voor Volendam '80, de partij die staat voor de ons-kent-onscultuur. Tijdens haar bewind ontwikkelde de gemeente zich tot een soort nachtwakersstaat op lokaal niveau. De gemeentebelastingen waren de laagste van heel Nederland, maar de prijs die daarvoor hetaald moest worden bleek hoog. Omdat er daardoor zo weinig ambtenaren waren kon bijvoorbeeld de controle op brandpreventie niet fatsoenlijk worden uitgevoerd.
'Dit is een gemeente van achtentwintigduizend inwoners, die jarenlang is bestuurd alsof er maar 2800 mensen woonden,' zegt burgemeester Hans Bulte. 'Het gemeentelijke apparaat was amateuristisch van opzet en in omvang volstrekt onvoldoende.' Bulte wordt door vriend en vijand omschreven als 'een kundig man' en 'een echte burgervader'. Hij (vorige week vijfenzestig jaar geworden) ziet maar één manier om het vertrouwen bij de burger terug te winnen: het opbouwen van een 'ordentelijk functionerend' overheidsapparaat. Het afgelopen jaar is onder zijn bezielende leiding al een hoop veranderd. Er is een nieuwe, professionele full time brandweercommandant aangenomen. De afdeling vergunningverlening en handhaving wordt tegenwoordig bemand door maar liefst vijfambtenaren. Alle cafés en andere horecagelegenheden zijn gecontroleerd op brandveiligheid. En als een van de eerste gemeenten van Nederland heeft Volendam een integraal veiligheidsplan.
Maar niet alleen de controle op de brandpreventie was gebrekkig, ook op allerlei andere terreinen was er veel achterstallig onderhoud, dat door het huidige gemeentebestuur krachtig ter hand is genomen. PvdA wethouder Martijn Smit nam twee jaar geleden het wethouderschap Welzijn en Sociale Zaken over van Nellie VeermanTol van VD'8o. 'Toen ik hier begon was er helemaal niets,' zegt Smit. 'Het ging haar alleen om drugsbestrijding. Verder keek mijn voorgangster niet. Ze riep altijd dat ze maar twee ambtenaren nodig had. Eentje om de telefoon op te nemen, en eentje om aantekeningen te maken.' Smit moest het welzijnswerk van de grond af aan opbouwen. Hij heeft net de nota integraal jongerenbeleid geschreven. Er zijn - net zoals in de rest van Nederland - overlegstructuren opgezet tussen scholen, welzijnsinstellingen en de gemeente. Binnenkort zal op aandringen van een speciaal ingesteld jongerenpanel een voorlichtingsbijeenkomst worden georganiseerd waar ouders worden voorgelicht over drugsgebruik.
Smits collega wethouder Hen Schouten (VVD) trof min of meer dezelfde situatie aan toen hij twee jaar geleden de zetel overnam van VD'80 wethouder Kees Schilder (openbare werken, de haven en sport). 'Er waren geen plannen voor de lange termijn,' zegt Schouten. 'Bruggen werden niet onderhouden. Pas als ze op instorten stonden, werd er iets aan gedaan. We hebben nu wel een langetermijnplanning ontwikkeld. Er is weer rust in de organisatie. Mensen weten waar ze aan toe zijn.'
Volgens een opiniepeiling van Radio/TV NoordHolland valt VD'80 bij de komende verkiezingen terug van zeven naar twee zetels. Maar daarmee is een grote winst voor de coalitie nog niet zeker. Er ligt namelijk een kaper op de kust. In Volendam is een nieuwe lokale partij opgericht met de welluidende naam Recht door Zee, die naar verwachting vooral onder jongeren veel stemmen zal trekken. 'Veel Volendammers beseffen dat VD'80 niet meerkan,' zegt BZN'erJanTuijp. 'Op feestjes hoor ik dat men niet meer op die partij zal stemmen, en dan maar uitwijkt naar Recht Door Zee.'
Lijsttrekker Loek Kras is in het dagelijks leven onderwijzer. Hij probeerde op de lijst van de VVDte komen, maar werd afgewezen. Samen met andere afgewezen kandidaat VVD'ers, richtte hij vervolgens Recht door Zee op. Tachtig procent van zijn verkiezingsprogramma is rechtstreeks overgeschreven uit het VVDprogram. Daarover doet Kras niet moeilijk. 'We hebben er alleen maar begrijpelijk Nederlands van gemaakt,' zegt hij. Belangrijkste thema van de partij: een betere communicatie met de burger. Hij hoopt op een zeteltje of vijf. En als hij er minder dan drie krijgt, gaan ze helemaal niet in de raad zitten, dan blijven de Recht door Zee zetels onbezet. 'We moeten wel een beetje invloed hebben, anders heeft het geen zin,' zegt hij. Dat hiermee de meest basale regels van de democratie worden veronachtzaamd lijkt de lijsttrekker niet te deren.
Als Kras, zittend aan de keukentafel, roept dat hij het allerliefst wethouder zou willen worden ('dan kan ik tenminste echt wat veranderen in de gemeente'), begint zijn vrouw te sputteren: 'Eerst maar kijken of je in de raad komt.' Pvda lijsttrekker Martijn Smit noemt Recht door Zee 'een populistische partij die in het gat wil springen dat VD'80 laat vallen' en doet de groepering af als 'meer van hetzelfde'. Ook de burgemeester heeft kritiek. Bulte valt uit zijn rol als onpartijdige burgervader als hij spreekt over nieuwkomer Recht door Zee. 'Deze partij zou een bescheidener opstelling passen,' zegt Bulte vilein. 'Mensen kunnen dan wel een politieke status ambiëren maar het is dan wel belangrijk dat ze enig inzicht hebben in het reilen en zeilen van het gemeentelijk bedrijf.'
CDA lijsttrekker Peter Veerman is er van overtuigd dat het gezonde verstand zal zegevieren tijdens de verkiezingen. 'In het dorp wordt meer over politiek gepraat dan ooit. Mensen kijken volgens mij nu in de eerste plaats naar de lange termijn. Ze zullen een verantwoorde keuze doen.' Lijsttrekker Kees Schildor van VD'80 wacht - ondanks de desastreuze peilingen - rustig af. 'De verkiezingen worden pas de laatste drie dagen beslist. Misschien maken de andere partijen nog fouten waar we op kunnen inspringen.' Burgemeester Hans Bulte hoopt dat de kiezers van zijn gemeente op een van do collegepartijen stemmen: 'Er is veel in gang gezet. Dat moet de komende periode worden uitgebouwd. Het is belangrijk dat dit bestuur aanblijft. Wat we aan het doen zijn, is goed voor Edam-Volendam.'