Verbitterd tussen de tulpen

Verbitterd tussen de tulpen
Sinds dit voorjaar heeft Nederland een ander beeld van zichzelf. Achter de dijken groeit bitterheid tussen de tulpen. Waar komt al die onvrede vandaan en vooral, komt het nog goed in ons ooit zo nuchtere vaderland? 

Soms gebeurt het ook in een familie. Iedereen ging altijd goed, of althans zonder ruzie, met elkaar om. Maar opeens is er iets geknapt en zeg je de meest vreselijke dingen tegen elkaar. Ergernissen en meningsverschillen die jarenlang verdragen of verdrongen konden worden, lijken opeens een halszaak. Een stevige discussie is voor je het weet 'het bewijs dat wij elkaar nooit zullen begrijpen'. En de behoefte om het geruzie te sussen is ook verdwenen. Het moet maar eens gezegd! Iemand roept nog: Maar we hadden het toch goed met elkaar? Jaja, omdat we altijd maar alles slikten.

Nederland is veranderd, en niet alleen in het parlement. Achter de dijken groeit bitterheid tussen de tulpen. Er is geen revolutie geweest en het land draait heus wel door, maar de tevredenheid is weg. Zelf wisten we dat eigenlijk al een tijdje, maar nu is het ook hardop uitgesproken en kan niemand er meer om heen. We praten anders met elkaar: intenser, scherper, minder onverschillig en vrijblijvend. Het volume is flink opgevoerd en er klinken snel verwijten. Politiek is, voor het eerst sinds lange tijd, weer een gespreksonderwerp dat tussen vrienden, buren en collega's felle debatten losmaakt en heftige emoties.

Maar er is dan ook een ramp gebeurd. De moord op de non-conformistische, rechtse politicus Pim Fortuyn beroofde de Nederlandse kiezers negen dagen voor zij naar de stembus zouden gaan van de kandidaat om wie de verkiezingen eigenlijk draaiden. De vermoedelijke moordenaar, een milieu-activist, zit in de gevangenis en wacht op zijn berechting. Maar Nederland wacht onzeker op iets anders: wat zal er nu gebeuren met de politieke ideeën waarmee Fortuyn eigenhandig de Nederlandse politiek op stelten zette? En wat gebeurt er met de heftige gevoelens die hij opriep?

Voor zijn aanhangers heeft de moord de uitvoering van zijn ideeën extra urgent gemaakt - en ze weten zich gesteund door de kiezers die zijn politieke erfgenamen 26 zetels in het parlement bezorgden en daarmee tot de tweede partij in het land maakten. Voor zijn tegenstanders heeft de moord het extra moeilijk gemaakt om Fortuyns ideeën te bestrijden. De emotionele beschuldiging dat ze met hun kritiek op hem een klimaat hebben geschapen waarin de moord mogelijk werd, heeft hen afwachtend en onzeker gemaakt. De afstraffing van de kiezers, bij de verkiezingen op 15 mei, heeft hun politieke macht doen verbleken.

De excentrieke Fortuyn - ongekend populair en tegelijk fel omstreden - was een eenpersoons opstootje in de rustige wereld van de Nederlandse politiek. Met zijn razendsnelle opkomst en zijn theatrale, provocerende stijl overviel hij iedereen. Enkele maanden nadat hij op het politieke toneel was geklommen met de luid verkondigde ambitie om minister-president te worden, domineerde hij het politieke debat en de media al. Met zijn harde kritiek op de heersende politieke cultuur provoceerde hij de kleurloze, op compromissen gerichte politieke leiders tot op het bot.

In ongezouten termen pleitte de voormalige hoogleraar en columnist voor een immigratiestop. Op hoge toon trok hij van leer tegen de islamitische cultuur, die vooral met Turkse en Marokkaanse immigranten naar Nederland was gekomen. En hij hoonde dat de coalitie van sociaal-democraten en conservatief-liberalen, die bijna acht jaar aan de macht was geweest, in de Nederlandse samenleving slechts puinhopen had achtergelaten.

Ook al was het de Nederlanders de afgelopen jaren economisch bijzonder voor de wind gegaan, de harde woorden en de schrille toon van Fortuyn sloegen aan. Hij appelleerde aan een onbehagen dat gestaag was gegroeid: een opeenstapeling van kleine en grote ergernissen, van gevoelens van onmacht, angst en onzekerheid, en een algemeen verlies aan vertrouwen in de overheid. Voor van alles wat niet goed ging werd de overheid verantwoordelijk gesteld.

Waarom lukte het de regering van premier Kok maar niet om een oplossing te vinden voor de lange wachtlijsten in ziekenhuizen en bij artsen? Of voor het grote tekort aan leraren op de scholen? Waarom was er nog altijd geen oplossing voor de dagelijkse files op de snelwegen? Of voor de eveneens dagelijkse vertragingen bij de spoorwegen? En waarom leek de criminaliteit en het zinloos geweld op straat een steeds groter probleem te worden? Dat het Nederland materieel jaar in jaar uit zo goed ging, maakte het extra moeilijk te verteren dat dit soort problemen maar bleef bestaan.

Twee dramatische ongelukken hadden bovendien het aanzien van het openbaar bestuur in Nederland ernstig ondergraven. In 2000 ontplofte een vuurwerkfabriek in een woonwijk van de stad Enschede, waarbij 22 doden en tientallen gewonden vielen en vrijwel de complete buurt werd weggevaagd. Op nieuwjaarsnacht in 2001 kwamen bij een brand in een café in Volendam 14 jonge mensen om. In beide gevallen bleek naderhand dat een aaneenschakeling van bestuurlijk falen het mogelijk had gemaakt dat de veiligheidsvoorschriften systematisch in de wind waren geslagen. De beperkingen van het Nederlandse bestuurlijke model, waarbij alles draait om overleg, het zoeken naar consensus en het vermijden van conflict, traden duidelijk aan het licht.

Op lokaal niveau kwamen uit de brede maatschappelijke onvrede in verschillende gemeentes nieuwe politieke initiatieven voort, die de gevestigde partijen verdrongen. Fortuyn slaagde erin zich op landelijk niveau tot vertolker van de ontevredenheid te maken.

Maar vooral was het zijn scherpe stellingname tegen immigratie en de islam waarmee Fortuyn zich onderscheidde. Tegen de achtergrond van de aanslagen op 11 september in de Verenigde Staten, viel zijn pleidooi voor een zelfbewustere opstelling van de Nederlandse cultuur tegenover de islam in vruchtbare bodem. Hij noemde de islam ,,een achterlijke cultuur'' die zich moest aanpassen aan de moderniteit. En hij legde het politiek beladen verband tussen het gebrek aan integratie van groepen immigranten in Nederland en criminaliteit. En dat alles op een toon die het conflict eerder zocht dan vermeed, eerder blootlegde dan verhulde. Van een politicus was Nederland dat niet meer gewend.

Want het politieke debat was in Nederland eigenlijk al jaren gesmoord. Hoe kon het ook anders, met een kabinet waarin de eertijdse tegenpolen van links en rechts broederlijk samenwerkten (de sociaal-democraten van de PvdA met de conservatief-liberalen van VVD, bijgestaan door de kleine links-liberale hervormingspartij D66), terwijl de oppositie werd aangevoerd door de partij die traditioneel het politieke midden bezette (de christen-democraten van het CDA)? Hoe moest de kiezer nog het verschil zien, en dus kiezen, tussen linkse en rechtse partijen die hun ideologische ballast overboord hadden gezet en samen vooral pragmatisch bestuurden?

Hoe saaier de politiek, hoe gelukkiger het land, zei VVD-leider Frits Bolkestein, een van de politieke vaders van die 'paarse' coalitie tussen links en rechts eens. Maar veel kiezers dachten daar anders over. Ze bleken te snakken naar een politicus die tegenstellingen zichtbaar maakte, ja ze desnoods aanwakkerde. Dat hij meer een man van leuzen en de polemiek was dan van haalbare oplossingen, en dat hij geen bestuurlijke of politieke ervaring had, het deerde hen niet. En evenmin dat veel landgenoten en opiniemakers Fortuyn niet serieus konden nemen, of hem beschouwden als een extreem-rechtse, gevaarlijke populist.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart stemde eenderde van de kiezers in de van oudsher socialistische havenstad Rotterdam op Fortuyn, die daarmee de grootste partij werd en de PvdA enorme nederlaag toebracht. Twee maanden later, bij de parlementsverkiezingen, bezorgden de kiezers de regeringspartijen een vernietigende nederlaag en de lijst van de inmiddels vermoorde Fortuyn opnieuw een klinkende overwinning. Voor het eerst sinds 1986 was de opkomst weer gestegen.

Economisch hadden de meeste kiezers het nog nooit zo goed gehad, maar men voelde dat het tij begon te keren. De inflatie liep op, de aandelenbeurzen zakten in en de vertrouwde gulden had plaatsgemaakt voor de nog onbekende euro. Ook de buitenwereld was niet geruststellend: de gevolgen van '11 september' zijn nog niet te overzien en in Europa staat een ongewisse uitbreiding van de Europese Unie voor de deur met landen uit het voormalige Oostblok.

De kiezers kozen ondanks al die onzekerheden niet voor de vertrouwde paarse coalitie. 17 procent stemde voor een lijst die drie maanden eerder nog niet eens bestond, die geen duidelijk omschreven programma had en die werd aangevoerd door een dode. Alleen de christen-democraten kregen meer stemmen, alsof de kiezers ze wilden aanwijzen als de bewakers van de traditionele politiek en de instituties in deze woelige tijd. Zij zullen ook de premier leveren in de nieuwe regering, waarin de Lijst Pim Fortuyn, met CDA en VVD, de kans krijgt de ideeën van de vermoorde voorman in praktijk te brengen.

Nog steeds vragen veel Nederlanders zich vol ongeloof af hoe het zover is gekomen. Was dit land, waar men zich zo graag een nuchtere volksaard toedicht, gevallen voor de charmes van een onruststoker? Geloofden we dan helemaal niet meer in de zegeningen van de consensus-politiek, het zogenoemde poldermodel, waarover Nederland het afgelopen decennium in de hele wereld had lopen opscheppen? Dat een land als Amerika de voormalige B-acteur Ronald Reagan tot president koos had men hier al nooit begrepen. Dat Italië iets zag in een louche zakenman als Berlusconi evenmin. Wat bezielde de kiezers daar, om zulke gladde praters te verkiezen boven serieuze, professionele politici?

Sinds dit voorjaar heeft Nederland een ander beeld van zichzelf. Het politieke en maatschappelijke debat is tijdens de verkiezingscampagne harder gevoerd dan Nederland gewend was, en na de moord zelfs verbitterd geworden. De kiezer heeft zich van een nieuwe kant laten zien. Onzeker is nog wat dat voor gevolgen heeft in de steden en dorpen van de multiculturele samenleving die Nederland is. Maar in de politieke arena lijken de emoties, met de opname van de Lijst Pim Fortuyn in een nieuwe coalitie, al weer wat tot bedaren gekomen.