Een grote zorg: de huisarts

Een grote zorg: de huisarts
Het tekort aan huisartsen dreigt volledig uit de hand te lopen. Nu al zoeken honderdduizenden naarstig naar een huisarts en als er snel iets gebeurt zijn dat er in 2010 vijf miljoen. Advies: gooi je oude huisarts niet weg voor je een nieuwe hebt, verzwijg je verhuizing ga direct naar het ziekenhuis. "Nederland verkwanselt zijn gezondheidszorg."

Het is woensdagavond als haar man last van steken in de borst krijgt en kramp in de linkerarm. Omdat de huisarts geen dienst heeft, belt ze in paniek de huisartsenpost. De assistente aan de telefoon luistert en zegt dat de dokter over een half uur contact zal opnemen. Dat doet hij en constateert dat het verder niet noodzakelijk is om langs te komen. Zijn advies: geef uw man maar een of twee aspirientjes en een glas warme melk. De volgende dag heeft de man enorme pijn en ziet lijkbleek. De vrouw besluit direct met hem naar het ziekenhuis te gaan. Daar overlijdt haar man een hartinfarct.

Advocaat Jan Sneep uit Bergen op Zoom heeft inmiddels al vier van dit soort zaken in Midden- en Zuid-Nederland onder handen waarin mensen zijn overleden die op een huisartsenpost waren aangewezen. Hij constateert dat de mentaliteit van de huisarts drastisch is veranderd. ,,Die wil geen lange dagen meer maken en liever ook niet te veel 'a avonds, 'a nachts en in het weekend werken. Omdat er bovendien een tekort is, organiseren ze van alles met elkaar, zoals een dokterspost, zodat ze vaker vrij zijn. Maar daardoor wordt het contact tussen arts en patiënt zeer onpersoonlijk en afstandelijk."

Er is totaal geen band meer, zegt Sneep, de arts kent de patiënt en zijn achtergronden niet meer en heeft geen weet van de familiegeschiedenis. ,,Al die dingen zijn belangrijk als iemand met klachten komt. In één van de zaken die ik behandel ging het om een man wiens vader vanaf dezelfde leeftijd precies dezelfde klachten had en daaraan jaren later was overleden. Een buisarts weet dat allemaal en zal de klachten herkennen en zeer serieus nomen. De waarnemend arts heeft daar geen flauw benul van, ziet daardoor de ernst van de zaak niet in en denkt dat-ie niet langs hoeft te gaan."

Een van de weduwen voor wie Sneep de belangen behartigt, legde haar woede vast in een gedicht:

Waarom die huisartsenpost
weet u wel dat dat levens kost
een gedresseerde assistente aan de telefoon
die de boot afhoudt is heel gewoon
en als je dan eindelijk een arts krijgt te spreken
ziet die door de telefoon al de gebreken
en word je afgedaan met paracetamol, het weekendmedicijn
terwijl hij op dat moment eigenlijk terplekke had moeten zijn
dat jij achterblijft met twee kleine kinderen
schijnt hem totaal niet te hinderen
voor hem had mijn man geen gezicht
maar ons gezin is wel ontwricht
geen woord van excuus, totaal geen medeleven
is dit nou Nederland waarin wij leven.

Uit de hand
Het tekort aan buisartsen dreigt volledig uit de hand te lopen. De Landelijke Vereniging voor Huisartsen schat dat, als er mets verandert, over acht jaar één op de drie Nederlanders zonder huisarts zit. Dat zijn meer dan vijfmiljoen mensen. Momenteel hebben naar schatting enkele honderdduizenden mensen geen (vaste) buisarts. En dat laat zich al voelen.

In de grote steden zijn al wijken waar zo'n 40.000 mensen op zoek zijn naar een huisarts. Maar ook op het platteland is het tekort merkbaar. Artsen die dag en nacht bereikbaar zijn, raken op. Een van de oorzaken voor het tekort is het aantal opleidingsplaatsen. Sinds 1995 zijn die weliswaar opgevoerd van 290 naar 420, en in 2004 zullen het er in elk geval 650 zijn. Maar volgens de LHV moeten dat er zeker 700 zijn, en wel meteen. En dan nog is het probleem niet direct opgelost, want een opleiding duurt drie jaar. Dus voordat die nieuwe artsen aan het werk kunnen, loopt het tekort eerst nog drie jaar op.

Oorzaak
Een andere oorzaak van het tekort is dat jonge artsen niet meer dag en nacht willen werken, zoals hun oudere voorgangers. Ze maken al snel werkweken van zo'n vijftig uur, zonder weekend en beschikbaarheiddiensten. Dat vinden ze meer dan genoeg. Ook hoeft vrijwel geen enkele nieuweling nog trek om in z'n eentje een praktijk te
runnen. Dat heeft onder meer te maken met het groeiende aantal vrouwelijke huisartsen, terwijl het aantal mannen fors afneemt. Nu vormen vrouwen een kwart van het aantal huisartsen, over acht jaar zal dat ongeveer de helft zijn.

Vooral vrouwen willen in doeltijd werken. En dan stoppen er ook nog eens relatief veel artsen, omdat ze met pensioen gaan of omdat ze het zat zijn, opgebrand. Daartegenover noemt het beroep op de huisarts toe doordat de bevolking in toenemende mate vergrijst en vooral ouderen het meest naar de dokter gaan. Nu al horen patiëntenverenigingen regelmatig van leden: ik kan geen buisarts meer krijgen. Den Haag en het district Zwollo-Flevoland werven al Belgische huisartsen, want de zuiderburen hebben er genoeg.

De provincie Brabant weet niet of zo de komende jaren een zeer sterk vergrijzende bevolking van 2,3 miljoen inwoners met duizend huisartsen goed kan blijven bedienen. De regionale vereniging Rijnmond, die enorme problemen signaleert in delen van Rotterdam en Spijkenisse, adviseert nu al iedereen die wil verhuizen: houd je oude huisarts aan. Met vervolgrecepten gaat dat goed, met andere zaken is het moeilijker, tenzij je bereid bent het hele eind naar die huisarts te reizen.

Buiten de kantoren kan men proberen via een huisartsenpost in contact te komen met een arts, voor overdag is het advies naar de spoedeisende hulp van een ziekenhuis te gaan. Daar stromen de wachtkamers van de spoedeisende hulp, de voormalige eerste hulp, dagelijks vol. Ziekenhuizen zitten niet op die toevloed te wachten en willen strenger selecteren. Als landelijke proef begint het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag met een zogeheten triage-verpleegkundige , die een voorselectie maakt van welke patiënt snel moet worden geholpen en wie kan wachten. Als dit systeem werkt, gaan andere ziekenhuizen het ook invoeren.

"Dagelijks zitten er 130, 140 mensen in de wachtkamer en in het weekend zijn het er nog iets meer", zegt woordvoerster Ilse Assies, die vertelt ook zelf enorm veel problemen te hebben gehad om een buisarts te vinden toen ze in Voorburg ging wonen. De arts bij wie al diverse familieleden ingeschreven stonden, vond uiteindelijk dat er ,,nog wel eentje bij kon". En een collega van hun die uit Twente kwam, heeft ook heel lang moeten zoeken voordat ze een huisarts vond. ,,Je zou bijna zeggen: houd je eigen huisarts maar aan, waar je ook vandaan komt."

Assies vindt het frappant dat het aantal patiënten bij de spoedeisende hulp fors is toegenomen in de periode waarin ook het tekort aan huisartsen groeide. ,,Dat verband is heel duidelijk." Naar Engels voorbeeld krijgen de patiënten in het Westeinde bij de spoedeisende hulp binnenkort van de verpleegkundige een code (kleur of cijfer, dat is nog niet duidelijk) die in vermoedelijk zes gradaties aangeeft hoe ernstig de klacht is. Bijvoorbeeld: rood is een trauma en dus spoedopname, grijs is ingegroeide teennogel en moet wachten of komt die dag zelfs helemaal niet aan de beurt.

Assies: ,,Patiënten weten dan ook waar ze aan toe zijn. Sommigen hebbon wel een buisarts, maar denken toch eerder aan de beurt te zijn. Die halen we er op deze manier uit. Een ingegroeide teennogel is huisartsenwerk en als je een huisarts hebt, word je daaraan bij ons niet meer geholpen. Dat geeft meer ruimte voor mensen die geen huisarts hebben. Later is het de bedoeling dat er een soort verpleegkundige komt, die ook een aantal taken van de arts kan overnemen. Dan hoeven diverse patiënten helemaal niet meer door een arts gezien te worden. Nu moet dat nog altijd wel."

Slechte zaak
Voorzittor Bas Vos van de LHV vindt het een slechte zaak als de huisarts plaats zou maken voor meer gespecialiseerde artsen bij de spoedeisende hulp van ziekenhuizen. ,,Je ziet wel een ontwikkeling in die richting en ik kan patiënten ook geen ongelijk geven. Maar uiteindelijk is dat veel duurder dan het systeem met een huisarts zoals we dat altijd hebben gekend. Een ziekenhuis zal altijd röntgenfoto maken, bloed afnemen, urine testen, dat soort dingen. Ze kunnen het zich niet permitteren risico's te lopen door dat niet te doen. De behandelend arts is duurder en het onderzoek is duurder. En je hebt geen enkele relatie met zo'n ziekenhuis, waar je elke keer een andere dienstdoend arts krijgt die je behandelt."

,,Je hebt het liefst dat ze je kennen", zegt Marco, die al anderhalfjaar op zoek is naar een huisarts. Hij verhuisde naar een andere stad en belde de ene na de andere huisarts voor niets op: nee meneer, geen plaats. Hij belde zijn vcrzekeraar, die hem doorverwees naar de Landelijke Huisartsenvereniging, die hem weer doorverwees naar de districtshuisartsenvereniging. Die kon wel een consult bij een arts regelen - direct afrekenen - maar hem niet aannemen als vaste patiënt.

Via die arts kon hij uiteindelijk worden ingeschreven bij een gezondheidscentrum, waar een groep artsen praktijk houdt. ,,Dat is beter dan niets, maar je hebt nooit dezelfde arts en dat is heel vervelend. Je bouwt totaal geen vertrouwensband met iemand op."

Hij verhuisde naar een andere wijk in dezelfde stad, maar durft dat niet bij het gezondheidscentrum te melden. ,,Huisartsen hanteren de regel dat ze binnen tien minuten bij een patiënt moeten kunnen zijn. Als je daar buiten valt, willen ze je niet hebben. Via via hoor ik dan wel dat het soms toch kan als je bijvoorbeeld een goede vriend van een huisarts kent, maar officieel gaat het niet. Ik heb daarom mijn nieuwe adres maar niet doorgegeven, zodat ik in elk geval bij dat gezondheidscentrum ingeschreven blijf staan."

Stoppen
In de meeste steden zijn de prijzen voor woningen vrij hoog, zowel koop als huur, en dat maakt het voor jonge artsen moeilijk om aan de slag te gaan. Tegelijkertijd stoppen veel oudere huisartsen eerder, niet zelden omdat ze zijn bedreigd door ongedurige of ontevreden patiënten.

Voorzitter Bas Vos van de LHV zegt dat huren de enige optie is, maar dat ook die prijzen al dermate hoog zijn, dat zo het vaak met z'n tweeën moeten doen. ,,In tegenstelling tot hun oudere collega's, zeg maar vanaf een jaar of vierenveertig, verdienen jonge huisartsen veel minder en ze moeten ook nog eens behoorlijk buffelen voor dat geld. Ik ben zelf begonnen als arts en ik had het echt goed, maar ik zie tot mijn grote verbazing dat een jonge arts niet veel meer verdient dan ik 31 jaar geleden." Een arts die in zijn eentje een goede, volle praktijk runt, verdient 80.000 a 90.000 euro per jaar aan belastbaar inkomen.

Vos signaleert dat gemeenten niet of nauwelijks rekening houden met de nieuwe omstandigheden. ,,Neem zo'n nieuwbouwwijk Leidse Rijn bij Utrecht. Die is bedoeld voor 100.000 mensen, maar er is in de planning totaal geen rekening mee gehouden dat dan ook huisartsen nodig zijn. Terwijl je er minimaal 35 praktijken nodig hebt. Het ligt toch voor de hand dat je in elk geval zorgt voor enkele ruimten wan een groepje artsen praktijk kan houden. Wat betreft bestaande wijken vind ik dat gemeenten panden niet voor de marktprijs moeten verkopen, maar voor de sociale prijs. Dat maakt het voor starters ook wat aantrekkelijker."

Ouderen raken de kluts kwijt. Hun oude, vertrouwde huisarts vertrekt en in het gunstigste geval krijgen ze er twee nieuwe, jongere artsen voor terug. Buiten kantooruren moeten ze ineens een huisartsenpost bellen ,,waar zo'n meisje dat van toeten noch blazen weet" doet of ze al seniel zijn. Dan belt er een vreemde arts terug en als die zegt dat ze maar de dokterspost moeten komen, dan gaan ze. Maar hoe? De huisartsenposten liggen soms tientallen kilometers verder, want er zijn soms wel tweehonderd artsen bij aangesloten voor werkgebieden van honderdduizenden inwoners. Wie geen auto heeft, moet met het openbaar vervoer, maar dat is zeker 'a avonds en in het weekend niet eenvoudig, zeker niet in dunbevolkte gebieden. Dan nemen ze maar een taxi en als de rekening komt, schrikt menigeen zich rot. Sommige verzekeraars vergoeden dergelijke ritten wel, andere niet.

Bij de ouderenbond Anbo zijn al klachten binnengekomen via de speciale raadslijn van ouderen die het niet meer weten. ,,Ze maken zich in toenemende mate zorgen, vooral omdat ze toch al zo'n probleem met vervoer hebben. Overal wordt het openbaar vervoer minder, worden onrendabele lijnen geschrapt", zegt Iris Vrieling, beleidsmedewerker gezondheidszorg bij de bond. ,,Op het platteland is het helemaal lastig, want daar moet je buiten kantooruren al snel twintig kilometer rijden naar de dichtstbijzijnde dokter. En juist ouderen maken het meeste gebruik van de huisarts." De Anbo gaat hierover nog met verzekeraars overleggen. Een oplossing kan zijn dat nog op te richten huisartsenposten bij haltes van openbaar vervoer komen.

,,De kinderziektes moeten er uit, het systeem is zeker nog niet ideaal", geeft LHV voorzittor Vos toe. Kort geleden had hij honderd vijftig huisartsen op bezoek die het liefst niet in zo'n post willen werken, want zij willen kwalitatief goede zorg leveren. Ze vinden het een crime als ze hun patiënten niet kennen en krijgen juist mrrr stress als ze constant met vreemde patiënten te maken hebben.

Vos: ,,Toch zal het aantal doktersposten alleen maar toenemen. Sommige zijn nu absoluut te groot, bestrijken een te groot deel van wijk of streek. We zullen moeten zorgen voor een goede spreiding. Ook zal elke post een apotheek moeten krijgen." Hij zou het al heel mooi vinden als iedereen in elk geval overdag naar zijn of haar eigen, ouderwetse huisarts kan. Voor de andere uren zou er iets als een call-center moeten komen, waar een ter zake kundige assistent de klachten inventariseert en kan checken of het echt iets is. Zo ja, dan schakelt die de dichtstbijzijnde doktor in.

Verprutsen
Voorlopig vindt Vos dat Nederland zijn gezondheidszorg aan het verprutsen is. ,,Ik heb over de gehele wereld gereisd en ben op maar héél weinig plaatsen zo'n geweldige gezondheidszorg tegengekomen als hier. Dat moeten we koesteren. Een huisarts handelt negentig procent van de klachten zelfstandig af en dat host slechts drie en een half procent van het totale gezondheidsbudget. In de Verenigde Staten is dat veertien procent. Alleen al uit economische overwegingen zou het dom zijn dat systeem af te breken. Bovendien is de huisarts klantvriendelijk en zit-ie om de hoek. Je moet toch wel gek zijn om dat te verkwanselen.

(door Dick Hofland)