Overheid niet op elk falen aan te spreken

Overheid niet op elk falen aan te spreken
Soms faalt de overheid. Dat kan slachtoffers veroorzaken. Maar dat betekent niet dat de overheid daarvoor aansprakelijk is. Zelfs zij is niet perfect. De burgers horen dat te weten en hebben hun eigen verantwoordelijkheid.

Minister Donner die aan de moeder van de in 1999 (!) vermoorde Tjirk van Wijk smartengeld uitkeert plus excuses aanbiedt voor de fouten die door de overheid zijn gemaakt, de rechtbank van Utrecht die de gemeente veroordeelt voor schuld aan de dood van een brandweerman bij een duikoefening. De discussie rond de aansprakelijkheid van de overheid in geval van 'falen' laait weer op. In dezelfde discussie worden strafrechtelijke en civiele aansprakelijkheid weer als vanouds door elkaar gehaald. In verscheidene commentaren wordt de vergelijking getrokken met de bekende Pikmeerarresten waarin de (on)mogelijkheid van strafvervolging van overheidsorganen aan de orde is. Inderdaad speelt dat hier ook een rol en wellicht kan de zaak van de Utrechtse brandweer, wanneer de gemeente in beroep gaat, tot nieuwe jurisprudentie leiden. Maar wat hebben we daar aan? De gemeente wordt strafrechtelijk veroordeeld en betaalt een boete van 18000 euro waarvan 6000 voorwaardelijk. Niet voor een delict waar opzet in het spel is, zoals in de Pikmeerzaak, waar de gemeente bewust (opzettelijk, in strafrechtelijke termen) de milieuregelgeving overtrad, maar waar onvoldoende zorg is besteed aan de veiligheid van het personeel tijdens een oefening. Een zaak waarin juridisch gezien wellicht dood door schuld te bewijzen is, maar waar natuurlijk veel beter een civiele procedure gevoerd had kunnen worden. De gemeente betaalt dan niet 18000 - 6000 euro aan de staat, maar een flink bedrag aan de nabestaanden van de omgekomen brandweerman. Als we ons nu toch moeten afvragen waar het OM zijn capaciteit en die van de strafrechter aan besteedt dan zou ik willen suggereren dit soort zaken niet meer strafrechtelijk te vervolgen. Ik zou hooguit de zin van strafvervolging inzien als de gemeente (de brandweer) bewust arbo-regels heeft overtreden, wat hier ook niet het geval lijkt.

Inzet van het strafrecht tegen overheidsorganen is eigenlijk alleen effectief bij economische delicten, zoals milieuovertredingen, waarbij de rechter kan vorderen dat de oude toestand wordt hersteld. Dus de rommel wordt opgeruimd. Geldboetes zijn zinloos, en aangezien aan een overheidsorgaan geen gevangenisstraf kan worden opgelegd, kan het strafproces ook die functie niet hebben. Normmarkering wordt wel als argument aangevoerd. Dit raakt de morele component van het overheidsoptreden. Dat is bij uitstek een bestuurlijk-politieke aangelegenheid waarin de berichtgeving in de media dikwijls effectiever is dan een strafrechtelijke veroordeling. Zeker wanneer overheidsorganen vaker worden veroordeeld wordt het effect van de schande ook een stuk minder.

Beter is het de overheid civielrechtelijk aan te spreken. De vraag daarbij is vervolgens hoe ver de rechter daarin gaat. De politie die de verkeerde verdachte aanhoudt en de deur forceert zal zeker de schade moeten betalen. Net als wanneer bij het kappen van een boom door een gemeentelijke dienst schade aan een huis wordt veroorzaakt. Er zijn uitspraken waarin aansprakelijkheid werd aangenomen voor een ongeval als gevolg van een losse trottoirtegel en voor de val van een bejaarde dame als gevolg van te snel optrekken van de bus van het gemeentelijk vervoerbedrijf. Dat gaat ver.

Aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door een vergunninghouder die zich niet aan de voorwaarden hield omdat de gemeente onvoldoende toezicht heeft gehouden? Waar de aansprakelijkheid ophoudt is niet alleen een juridische, maar ook een maatschappelijke vraag. Tot hoever reikt de verantwoordelijkheid van de overheid en waar begint die van de burger? Zou er een rechter zijn die een schadevergoeding toekent wanneer de politie op een uitgaansavond niet preventief heeft gefouilleerd in een gebied dat bekendstaat om vechtpartijen en wapengebruik en waar vervolgens iemand wordt doodgestoken?
Minister Donner heeft er waarschijnlijk goed aan gedaan aan de moeder van de vermoorde Tjirk smartengeld te betalen. Misschien is daarmee een vonnis voorkomen waarin de rechter dit smartengeld toekent en daarmee het sein geeft voor vele slachtoffers of nabestaanden om ook een proces te beginnen.

Gesteld dat een gevaarlijke crimineel door een vormfout vrijkomt, of ontsnapt uit een gevangenis en hij begaat een moord. Is de overheid daarvoor aansprakelijk? Dat zou niet moeten. Tenslotte is het de dader die de moord begaat. Het is de daad van een persoon, waarvoor de overheid in beginsel niet verantwoordelijk gehouden kan worden.
Losse trottoirtegels, preventief fouilleren, hulpverlening en toezicht op de naleving van regels hebben te maken met de zorgplicht van de overheid. Hoe ver gaat die plicht? In de kwestie-Volendam moet de gemeente niet aansprakelijk gehouden worden voor de gevolgen van het niet naleven van de vergunningvoorwaarden door de bareigenaar. De vergunninghouder heeft een zelfstandige verantwoordelijkheid om zich aan de regels te houden en ook al is het toezicht onvoldoende, dan nog kan de gemeente niet aansprakelijk zijn voor de gevolgen van het niet naleven van de regels. Wel is aansprakelijkheid denkbaar als de gemeente bijvoorbeeld in strijd met de regels een vergunning afgeeft. De Utrechtse brandweer was duidelijk te nonchalant omgegaan met de arbo-regels en uit dien hoofde is een civiele aansprakelijkheid zeker aanwezig. Maar wat als er zich een dergelijke situatie in werkelijkheid voordoet en ook dan komt de brandweerman om het leven? Is de gemeente dan aansprakelijk omdat er niet voldoende is geoefend? Wat als de brandweer bij reddingswerkzaamheden een inschattingsfout maakt en er vallen slachtoffers, wat in een ander geval misschien voorkomen had kunnen worden? Gesteld dat een ambulance er veertig minuten over doet om een gewonde te bereiken terwijl een kwartier de norm is, is de GGD dan aansprakelijk voor het overlijden van deze persoon als hij door eerdere hulp misschien gered had kunnen worden?

Moet de overheid haar zorgplicht perfect vervullen en als dat niet lukt is zij dan aansprakelijk voor de eventuele gevolgen van imperfectie? De overheid ziet inmiddels in dat ze niet meer kan pretenderen alle maatschappelijke processen in de hand te hebben en te sturen. De samenleving (en dus ook de rechter) moet inzien dat de overheid geen perfect werk kan afleveren en dat burgers een eigen verantwoordelijkheid hebben. De zorgplicht heeft zijn beperkingen. Het leven brengt nu eenmaal risico's met zich mee, die niet altijd door de overheid gedekt moeten worden. De overheid moet bovendien alleen in uitzonderlijke gevallen aansprakelijk zijn voor de daden van haar burgers.