Het OM als fortuynist

Het OM als fortuynist
Vergelding zou je een weloverwogen vorm van wraak kunnen noemen: iemand niet zwaarder straffen dan hij het slachtoffer, of de gemeenschap heeft aangedaan (oog om oog), samen met een scheutje mededogen op grond van het nieuwtestamentische adagium dat je iemand ook de linkerwang moet toekeren. Deze weloverwogenheid lijkt ver te zoeken in enkele reacties op de uitspraken in de zaak-Volkert van der G. en de zaak tegen de eigenaar van café 't Hemeltje Jan Veerman. Achttien jaar voor de moordenaar van Fortuyn is een schijntje, aldus het commentaar van de LPF-fractie. Het betekent dat Volkert al na twaalf jaar de volgende politicus kan omleggen die hem niet bevalt. De minister van binnenlandse zaken had eerder al laten weten dat hij achttien jaar te laag vond. En in Volendam hadden heel wat mensen er moeite mee dat Veerman er met een taakstraf van afkwam.

Deze reacties staan ongetwijfeld model voor een breder volksgevoelen, zodat je je kunt afvragen of vrouwe Justitia het humanitaire doel dat het strafrecht ook dient niet te zwaar heeft laten wegen. De rechtsfilosoof Paul Cliteur schreef over deze kwestie onlangs een essay in HP/De Tijd. Zijn oordeel is niet mals. Vergelding is een belangrijke pijler onder het recht. Daar heeft de rechtbank zich echter bar weinig van aangetrokken. Die deed net of het om een gewone moord ging die nauwelijks een rimpeling teweeggebracht heeft in de samenleving. Bovendien achtte de rechtbank de kans op herhaling gering. Zo kwam de rechtbank tot een 'humane' straf waar levenslang op zijn plaats was geweest. Deze rechters gedroegen zich als 'softies uit de jaren zeventig', aldus Cliteur.

Het is fascinerend dat het gerechtshof Paul Cliteur op zijn wenken leek te bedienen. Anders dan de rechtbank tilde dit college wel zwaar aan de mate waarin deze moord de democratie had aangetast. Bovendien achtte het hof de kans op recidive wel degelijk aanwezig. Rechtsgeleerden en journalisten op de tribune zagen het buitje daarom al hangen: dat wordt twintig jaar voor Volkert en misschien wel levenslang. Het was bijna een anticlimax toen het hof desondanks op achttien jaar uitkwam, hetzelfde als de rechtbank. Hoe dat zo? Er zijn twee mogelijkheden: of de rechtbank zat te hoog, haar verhaal zou logisch consistent hebben moeten uitmonden in pakweg twaalf jaar, het gangbare 'tarief' voor een gewone moord. Of het hof zat te laag, dat had op twintig jaar of levenslang moeten uitkomen, een straf die ook beter zou hebben gepast bij het volksgevoelen. Persoonlijk denk ik dat de rechtbank te hoog zat. Achttien jaar is voor Nederlandse begrippen aan de forse kant voor iemand die voor het eerst een moord heeft gepleegd. Dat bleek ook wel uit de meer overwogen reacties. Zowel het OM als de verdediging leek tevreden en wat in dit verband veelzeggender is: ook de broer van Fortuyn, Marten, was tevreden. Als je het zo bekijkt is er alle reden om te zeggen: er is recht gedaan.

Zodoende blijft er één vraag hangen: waarom zat de rechtbank te hoog? Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat dit college het niet heeft aangedurfd Volkert met minder dan achttien jaar te straffen, hoewel hun overwegingen wel die kant op wezen. Uiteindelijk is men tegemoet gekomen aan de publieke opinie. Dat hoeft op zichzelf geen schande te zijn, want als gezegd, vergelding speelt een belangrijke rol in het strafrecht en de mate van vergelding is per definitie subjectief. Zolang rechters daar weloverwogen mee omgaan is er geen probleem. Dat wordt echter anders wanneer justitie naar willekeur met het volksoordeel omspringt. Daarom ben ik nog het meest geschrokken van het nieuws dat justitie in Volendam gaat peilen of de gemeenschap zich kan vinden in de straf voor Jan Veerman. Mede daarvan laat het OM het afhangen of het in hoger beroep gaat of niet. Dat is je reinste fortuynisme en dat nog wel onder de vlag van justitie.