‘Op het ritme der Golven’ maakt muzikale reis door de (visserij)geschiedenis van Volendam
‘Op het ritme der Golven’ maakt muzikale reis door de (visserij)geschiedenis van Volendam
Een muzikale reis door het verleden van Volendam. Op zoek naar de oorsprong van de huidige palingsound. Van zingende vissers naar operakoor, Cats, BZN en Jantje Smit. Volendammer Jan Kes neemt de lezer in zijn boek, 'Op het ritme der Golven', mee aan de hand van oude zeemansliedjes naar de zang en danscultuur van het vissersdorp. „Ik begrijp nu meer van Volendam", zegt Kes er zelf van. „Je kunt van geschiedenis leren. In dit geval leer ik mijn eigen identiteit beter kennen. Mijn vader zong soms uren achter elkaar. Echte ballades", haalt Kes herinneringen op. „Dan ging ik voetballen en als ik terugkwam, zong hij nog." Beelden die steeds vaker in zijn gedachten opdoken. „Ach, als je ouder wordt, ga je steeds meer terugblikken."
Die gedachten aan zijn vader en zijn nieuwsgierigheid naar de liedjes vormen min of meer de basis van het boek, dat de 67-jarige Volendammer in vijf jaar schreef. Kes had er, nadat hij in de VUT was gegaan, ook alle tijd voor. „Ik heb eerst alle schroefjes uitgezocht en gesorteerd. Daarna foto's ingeplakt. Typisch VUT-gedrag." Een blessure aan de achillespees, opgelopen tijdens het volleyballen, bracht hem in de schrijversstoel. „Bovendien had ik van mijn oudste broer veel boeken op maritiem gebied geërfd." De Volendammer, die aanvankelijk schreef over het vissersverleden van Volendam, ging steeds meerinformatie zoeken. „Ik raakte steeds verder gebiologeerd door het zingen. Weet je dat als er gang komt in een Volendammer bruiloft, dat ze zeeliedjes gaan zingen? Ik woonde vroeger vlakbij de Jozef, daar waren veel feesten. je hoorde dan veel van die nummers."
Danscultuur
Opvallend is ook dat aan de zangcultuur ook een danscultuur was gekoppeld volgens Kes. De wals was een populaire melodie in Volendam. „Er waren veel volksdansen op het dorp. Daar heb ik veel over gevonden. Een reidans bijvoorbeeld, waarbij men in een kring rond danst. Dat heb ik vroeger zelf nog gezien. En ook de polka was populair. Ik kwam in een boek tegen dat de Weense wals, van oorsprong een boerendansje, vooral in de hogere kringen èn op Volendam veel gedanst werd. Er zijn twee theorieën, over hoe dat kan. Mogelijk namen de visventers, die doordeweeks in kleine busjes bij het Tolhuis in Amsterdam-Noord sliepen, dat mee naar het dorp vanuit de hoofdstad. Bij dat Tolhuis was immers toen danstent, Wat Volendammers hielden toen ook al van een feestje. Het zal de katholieke inslag wel zijn. Een andere theorie is dat de diensters vast hotel Spaander de dans overnamen van buitenlandse toeristen, die daar te gast waren."
De oorsprong van de zangcultuur gaat terug naar de visserij. Ko spitte veel boekwerken over visserij in het verleden door. „Ze deden niet anders dan zingen. Niet alleen in Volendam, ook op Urk, Elburg en Terschelling. Zingen hoorde bij het zeeleven. Je kon over zee ook heel ver roepen. Door het zingen konden de vissers elkaar horen.'
Palingsound
De palingsounds de kenmerkende Volendamse melodieuze (pop)muziek, heeft daar zijn oorsprong. „Het zingen met veel versieringen en uithalen is typisch Volendams. Maar net als de visserij en de klederdracht zijn de zeemansliedjes grotendeels verdwenen. Er zijn echter mensen die beweren dat die kenmerken via de traditie in de palingsound zijn geslopen. Die versierselen en uithalen zijn emotie. En als Piet Veerman zingt is het ook emotie„ In zijn zoektocht heeft Kes wel honderd liedjes weten te verzamelen. „ Ik heb daarbij van veel mensen en instanties hulp gekregen. Het oudste liedje dat ik heb teruggevonden is van 1900. Er moeten er vast oudere zijn geweest; maar er is vast veel weggegooid. En de watersnood uit 1916 heeft ook veel schade veroorzaakt. Ik heb de liedjes, of fragmenten daarvan in mijn verhaal verwerkt: ik vertel aan de hand van die liedjes de visserijgeschiedenis van Volendam. Ik kwam van tegen, ook in het buitenland. Opera's en ook drie operettes. Volendam had vroeger al een enorme naamsbekendheid. De oudste, ontdekt door Blaas Mooijer, komt uit iglo."
Operette
Een uit Italië afkomstige operette kwam op opmerkelijke wijze in bezit van Kes. „Via een mevrouw die weer een Volendamse visboer heeft. Zij had een pianopartituur van een Italiaanse operette. Zij had ooit les gehad van de schrijfster, Virginia Boroni. We wilden ook graag een foto van die mevrouw. Dat is uiteindelijk gelukt, vlak voor haar overlijden. Kregen we een foto van die mevrouw in Volendammer klederdracht, die in 1975 bij Foto Zwarthoed op de Dijk is genomen. Prachtig."
Volendam is ook in Engeland bezongen. „Mijn Zoon André heeft ontdekt dat er een Engels liedje over Volendam is. Rond 1980 werd in een van de barretjes Ierse folkmusici uitgenodigd. Eén van hen, Harvey Andrews, schreef daarna een lied dat 'Take me back to Volendam' (Kes heeft Inmiddels de 'Brand New Dag' geheten elpee uit 1980 in handen) is genoemd. Dat nummer is opgenomen met een live-audience. Moet je je voorstellen: daar zit een hele kroeg in Birmingham 'Take me back to Volendam' te zingen. Geweldig. Dat kan toch niet?"
Vrolijk
De zangcultuur van de Volendamse vissers wijst volgens Kes op de vrolijke aard van de Volendammers. „Volgens mij is Volendam een vrolijk dorp, roomse blijheid. Er werd veel gezongen en gedanst. Misschien ook wel omdat er vrij laat een kerk kwam. Dansen werd vroeger vaak verboden door de clerus. De overheid zat bovendien in Edam, dus konden hier goed spontaan blijven. Een Volendammer zit gewoon lekker in z'n vel en laat zich niet zo gemakkelijk betuttelen."
Broodwinning
Opvallend is dat de Volendammers in de geschiedenis tot twee keer toe een zware omschakeling van broodwinning moesten maken. „Eerst moesten ze in 1740 door de uitbraak van runderpest overschakelen van veeteelt naar visserij. En na de bouw van de Afsluitdijk moesten ze dat opnieuw doen. De komst van de stoomvaart in 1900 was vlak daarvoor ook al een tegenvaller, je kon je alleen handhaven door een stapje harder te werken en soms werken ze wel eens een beetje te hard." Uit de speurtocht van Kes komt ook naar voren dat Volendammers traditiegetrouw zijn. „Er zitten in de Volendamse cultuur qua zingen, dansen en ook qua geloof veel elementen uit de zeventiende eeuw. En soms ook middeleeuwse elementen. Veel feesten is ook middeleeuws, daar komt dat weer terug. En typisch voor een zeevolk."
'Op het ritme der Golven' is een uitgave van De Alk uit Alkmaar. Het boek, 192 pagina's in full color verschijnt in een oplage van ca. 2000 exemplaren en kost € 32,50. Voor meer informatie: www.alk.nl of telefoon: 072-5113965.