Vervolgde holocaust keert terug naar Edam (foto)

Vervolgde holocaust keert terug naar Edam
Vorige week kreeg de Stadskrant het volgende mailtje (uit het Engels vertaald): 'Mijn naam is Michael Lowenthal maar voordat ik werd geadopteerd door mijn Amerikaanse oom en tante was ik Heinz Michael Levy. In het boek Rachel's kinderen heeft u een foto van mijn ouders en van mij afgedrukt. Ik zou heel graag in contact treden met de schrijver.' Het was onmiddellijk duidelijk: het jongetje Heinz (Heintje) Levy dat als een van de weinigen uit Edam de holocaust heeft overleefd, was teruggekeerd naar zijn vroegere woonplaats.

'Ik was de vorige week in Edam en vond toevallig de joodse begraafplaats en mijn ouderlijk huis,' zo schrijft Mike Lowenthal, ofwel Heinz Levy aan de Stadskrant. Bij zijn bezoek begeleidt hem Ben de Leeuw, een vriend die hij kent uit de oorlog. Als de Levy's vanuit Edam naar Amsterdam worden 'geevacueerd', komen ze terecht in de rivierenbuurt, in de Volkerakstraat 8-1. Ze vinden onderdak bij de familie van Ben de Leeuw. Ben is een paar jaar ouder dan Mike. Ze worden vrienden voor het leven.

Als Mike en Ben en hun beider vrouw op zoek gaan naar het ouderlijk huis aan de Voorhaven, belanden ze eerst aan de verkeerde ('lichte') kant van de gracht, en passeren ongemerkt het huis. Aan het einde van de Voorhaven komen ze tot de ontdekking dat zich daar een joodse begraafplaats bevindt. Tot hun grote verrassing zien ze er de gedenksteen met de namen van de omgekomen joodse Edammers. Mike leest de namen van zijn ouders op de steen: Alfred Levy en Herta Levy-Gotthilf. Maar daarmee is het nog niet gedaan. Als ze langs de dondere kant van de Voorhaven teruglopen, komen ze in gesprek met een Edams echtpaar. Niet alleen weet dit echtpaar uit de gegevens van Mike en Ben te reconstrueren dat het gezochte ouderlijk huis zich op Voorhaven 73 moet bevinden, maar ook wijst het op het bestaan van het boekje 'Rachel's kinderen'. Een verwijzing naar de bibliotheek om dit boekje te raadplegen stelt het echtpaar kennelijk niet helemaal gerust. Het gezelschap wordt door de vrouw van het paar ingehaald op de fiets. Ze heeft een exemplaar van het boekje bij zich en overhandigt het Mike. Als Mike door het boekje bladert, ontdekt hij de foto's van zijn ouders en van zichzelf.

In feite is deze ontdekkingstocht in Edam voorafgegaan door een eerder bezoek. Tien jaar geleden is Mike door de Duitse regering uitgenodigd om de herdenking van 50 jaar bevrijding Bergen-Belsen bij te wonen. Ook dan besluit hij met zijn vriend Ben naar Edam te gaan. Ben herinnert het zich nog precies. 'Het was verbazingwekkend, hij liep toen in een keer zonder enige aarzeling naar zijn ouderlijk huis. Hij wist het nog precies!' Als ze aanbellen en er wordt opengedaan, stelt Ben zijn vriend voor als Mike Lowenthal die als kind in het huis heeft gewoond. De bewoonster reageert met de woorden: 'Dit is niet Mike Lowenthal, dit is Heinz Levy!' Ze heeft hem, met de aanwijzingen van Ben, herkend als het zoontje van het bevriende echtpaar Levy. De bewoonster van Voorhaven 73 is de weduwe van Jo Oosterbeek, boekhouder, werkend voor de NOHOL. Deze Noord-Hollandse Koperwarenfabriek (kortweg NOHOL) voor deurkrukken en hang- en sluitwerk is in 1939 door Alfred Levy opgericht in de Baanstraat in Edam. In feite is het Levy's tweede koperwarenfabriek in Nederland. Kort na de geboorte van Heinz in 1936 ontvlucht het jonge gezin nazi-Duitsland. In Tegelen in Limburg begint Levy in 1937 een koperwarenfabriek. Twee jaar later wordt de nabijheid van Duitsland toch de gevaarlijk geacht, en verplaatst hij zijn fabriek naar Edam.

In 1995 is er wel die aangrijpende herkenning van Mike, op de stoep van zijn voormalig ouderlijk huis in Edam, als hij met de naam van zijn ouders wordt aangesproken. Maar dan is nog niet bekend dat er een bundeltje brieven van zijn ouders bewaard is gebleven. Het is de correspondentie van Heinz's ouders met de NOHOL-werknemer Andre van Mierlo uit 1943. Samen met zijn verloofde (later zijn vrouw) Toos Hulst zal van Mierlo in dat jaar levenspakketten naar de Levy's sturen, eerst naar het kamp Vught, daarna naar Westerbork. De Levy-brieven worden in 2000 ontdekt door de dochter van Andre van Mierlo bij het opruimen van haar ouderlijk huis in Oosterwolde. Van Mierlo is in 1960 met de bedrijfsverplaatsing van de NOHOL naar Friesland meeverhuisd.
De brieven van Levy en zijn vrouw geven een verbluffend inzicht in de dagelijks zorgen rond het gezin in het concentratiekamp. Ook de hoop komt erin tot uiting dat zij met een Peruviaans paspoort in aanmerking zullen komen voor uitwisseling met Duitse krijgsgevangenen. Deze hoop blijkt tevergeefs: beide ouders sterven in december 1944 in Bergen-Belsen. Heinz is dan 8 jaar. Hij wordt in het voorjaar van 1945 op het laatste transport geplaatst dat uit Bergen-Belsen richting Berlijn vertrekt. In Trobitz wordt het transport bevrijd door de Russen. Na de bevrijding van Nederland gaat de vader van Ben de Leeuw op zoek naar Heinz, hij vindt hem in Laren. Enkele maanden woont Heinz opnieuw in de Amsterdamse Volkerakstraat. Dan brengt zijn grootmoeder die in Zurich woont, hem naar de Verenigde Staten. Bij zijn pleegouders Lowenthal vindt hij zijn nieuwe thuis. Zijn laatste bezoek aan Edam is in zekere zin opnieuw een 'thuiskomst', vooral door wat hier op hem ligt te wachten: de brieven en documenten van zijn ouders. Hij is inmiddels teruggekeerd naar de Verenigde Staten. Het boekje 'Rachel's kinderen' heeft hij aan elk van zijn drie kinderen geschonken. Zijn eigen exemplaar ligt op het ogenblik bij de vertaler.

Onderschrift bij de twee foto's: Heinz Levy (rechtsvoor) , winter 1939/1940.

Bijschrift foto : Een onbekend jongetje
Toen de foto-album van de familie Ludwig Kaufmann was opgedoken, was aanvankelijk niet bekend dat Heinz Levy op een van de foto's stond. Erik Besseling: 'Nadat het boekje 'Rachel's kinderen' was uitgekomen, ging ik naar Gerrit Bij 't Vuur om het hem aan te bieden. Ondanks zijn hoge leeftijd was hij zeer betrokken geweest bij de voorbereidingen van het boekje. Ik liet hem de twee foto's zien van de grootvaders van Peter Kaufmann die stonden afgedrukt in het boekje. "Wie is toch dat jongentje naast de kinderwagen?" vroeg ik. "Dat is Heinz Levy! De Kaufmanns waren zeer bevriend met de Levy's." Ik was stomverbaasd. Er stond al wel een pasfotootje van Heinz Levy in het boekje afgedrukt, maar dit was toch wel heel bijzonder: twee keer Heinz als een enthousiast kind in 'snapshot', precies voor het ouderlijk huis aan de Voorhaven. In de volgende editie van het boekje heb ik het in het onderschrift bij de foto's vermeld.'