Poolse Portretten: Janek

Poolse Portretten: Janek
Jan is in Polen een veel voorkomende naam. Maar weinig jannen worden bij hun voornaam genoemd. Onze Jan, wordt door iedereen Janek (Jantje) genoemd. Zijn vrouw noemt hem Jashu als ze iets van hem gedaan wil krijgen. In de Poolse cultuur is je voornaam van groot belang. De geboortedag heeft niet veel betekenis. Zij vieren hun verjaardag op hun naamdag. De Polen zijn daar mee vertrouwd. Wie dat niet is, heeft een heiligenkalender nodig om te weten wanneer hij niemand moet feliciteren. Janek viert zijn geboortedag op de feestdag van de Heilige Johannes, samen met een paar miljoen naamgenoten. Voor de veiligheid feliciteren wij bij beide gelegenheden, want op een geboortedag komt er ook nog wel eens een taart op tafel.

Janek is de eerste Pool die we leerden kennen. Hij heeft een woordenschat van ongeveer honderd woorden Duits, en een woordenboekje. Toch is er gedurende de tijd dat we hem kennen, geen onderwerp onbesproken gelaten. Communiceren kan hij, al begrijpen we hem soms niet goed. Toen zijn vrouw eens bezig was om een maaltijd voor te bereiden en al die drukte wel kon missen, opperde hij eens: ‘jetzt spazieren’. Het vooruitzicht om te gaan wandelen trok ons niet erg. Buiten was het snijdend koud. Maar hij bleef erbij. ‘Yes, teraz (nu) spazieren!’, drie woorden uit drie talen. We gingen op weg en belandden na twee honderd meter in een kroeg. Sindsdien is spazieren voor ons een heel nieuw werkwoord geworden.

Janek werkte aanvankelijk bij een bouwbedrijf. Een staatsbedrijf met veel werknemers en weinig werk. Toen de staatsbedrijven over gingen in particuliere handen, regende het ontslagen. Ook Janek kwam op straat te staan. Om zijn vooruitzichten op werk te verbeteren, boden we hem een computer aan. Toen we drie maanden daarna weer langs kwamen, liet hij ons met trots zien hoe je ‘fractals’ maakt. Om fractals te kunnen maken, moet je behoorlijk wat in huis hebben. Wij hadden hem geadviseerd zich te bekwamen in Word en Excel. Met fractals kun je je brood niet verdienen. Helemaal onverwacht was het niet. Janek heeft veel verstand van dingen die andere mensen niet begrijpen of niet weten. Maar het meeste van die kennis is geheel nutteloos. Al met al gedrag dat typisch is voor ontspoorde hoogbegaafden. Dom is hij dus niet. Ooit haalde hij zijn kandidaats scheikunde. Omdat zijn vader overleed, moest hij gaan werken. Hij verhuisde naar Silezië en dook de mijnen in omdat je daar veel kon verdienen. In de paar jaar dat hij daar werkte, onderhield hij zijn grote familie, stichtte een gezin en spaarde genoeg om terug te gaan en een huis te kopen.

Met zijn vrouw Alla, die eigenlijk Alicia heet, vormt hij een merkwaardig koppel waarin uitersten van de Poolse geschiedenis elkaar ontmoeten. Janek was van huis uit communist. Meegekregen van zijn vader, een schoenlapper die de Duitse werkkampen overleefde en er van overtuigd raakte dat communisme de enige toekomst voor de mensheid vormde. Hij was werkzaam bij de beruchte geheime politie. Zelfs in het communistische Polen kreeg een gezin daardoor een slechte naam.

Alla, Janek’s vrouw is, om te beginnen niet katholiek, maar Evangelisch Luthers. In Silezië is dat niet helemaal ongewoon. In het stadje waar ze nu wonen is ze echter de enige die officieel niet katholiek is. Dat was nog maar een begin. Ze komt bovendien uit een compleet fascistisch nest. Haar vader was een ex-oostfrontstrijder. Haar moeder woont nog steeds in een bungalowcomplex dat van bovenaf gezien een hakenkruis vormt. Alles bij elkaar geen combinatie die het in zich heeft om populair te worden. Zonder de netwerktalenten en communicatievaardigheid van Janek zouden ze gemakkelijk paria kunnen worden in hun kleine stadje. Hoe je je toch je hoofd een beetje boven water houdt, kun je zien als je met Janek op stap gaat. Hij draagt geen hoed, maar neemt die figuurlijk heel vaak af. Iedere honderd meter komen we tien mensen tegen die Janek kent. Zijn lichte, haast ongemerkte buiging wordt steeds duidelijker naarmate mensen meer voor hem kunnen betekenen. Niet alleen Janek buigt. Heel veel mensen in Polen die zijn aangewezen op de gunsten van anderen, gaan buigend door het leven.

Uiteindelijk heeft de computer Janek wel werk op geleverd. Als instructeur raakte hij aan de slag op een dagverblijf voor lichamelijk en geestelijk gehandicapten. Eigenlijk is het een soort Melkert-baan, maar dan nog slechter betaald. Hij heeft velen op weg geholpen en een paar mensen hebben daardoor werk gevonden. Een van hen wist het tot lieveling van de directeur te schoppen en kreeg Janek’s baan. Janek zelf werd niet ontslagen, maar mocht de tuin gaan schoffelen. Een functie waarbij je lang en veel koffie kon drinken. Intussen is de directeur al weer wegens corruptie en vriendjespolitiek ontslagen. Janek heeft zijn baan en zijn trots terug. Maar om zijn baan te behouden zal hij moeten blijven buigen en er voor zorgen altijd met de goede partij in zee te gaan.

Peter Louter (reageren kan op www.louterlink.web-log.nl)