Holocaust mysterie opgelost

Holocaust mysterie opgelost
Vorig jaar april kwam Mike Lowenthal naar Edam om het huis terug te zien, waar hij als kind heeft gewoond. Hij heeft in de gemeente ingeschreven gestaan als Heinz Levy. Zijn ouders waren Duitse joden die na de geboorte van hun zoon in oktober 1936 hun land zijn ontvlucht. Ze gaan eerst naar Tegelen, daarna naar Edam. Vader Alfred Levy richt er in de Baanstraat de NOHOL op, een fabriek voor koperwaren. Begin 1939 komt het gezin op Voorhaven 73 te wonen. Ruim een jaar later vallen de Duitsers het land binnen. In het voorjaar van 1942 moet het gezin Levy Edam verlaten, eerst vindt het onderdak in Amsterdam, daarna volgt verblijf in de concentratiekampen Vught, Westerbork en Bergen-Belsen. Beide ouders sterven in december 1944. Heinz overleeft de oorlog. Hij wordt geadopteerd door een oom en tante in Chicago. Heinz Michael Levy heet voortaan Mike Lowenthal.

Mike ontdekt tijdens de wandeling door Edam in 2005 bij toeval de herdenkingsteen op de joodse begraafplaats met de naam van zijn ouders. Ook krijgt hij het boekje ‘Rachel’s kinderen’ van Erik Besseling te zien, waarin het lot van zijn ouders beschreven staat. Vorige maand heeft Besseling Mike in Chicago ontmoet.Hij heeft de briefkaarten bij zich die zijn ouders vanuit Westerbork aan een NOHOl-medewerker hebben gestuurd, en die enkele jaren geleden zijn opgedoken. Samen bestuderen zij de post uit Westerbork. Mike spreekt geen Duits en Nederlands meer, de woorden van zijn ouders moeten worden vertaald. In 1998 heeft Mike zijn verhaal op film laten vastleggen voor de Shoah Foundation van Steven Spielberg. Besseling bekijkt het interview, en hoort Mike’s verhaal over de kampen. De bijzondere ontmoeting in Chicago blijft niet onbemerkt. Op de voorpagina van de Chicago Tribune verschijnt een artikel: ‘Holocaust mystery is solved in Chicago’. Het ‘mysterie’ in de titel slaat op het feit dat Heinz Levy de enige overlevende is van de groep Edamse joden die naar de kampen is gevoerd, maar dat zijn lot als Edammer verder onbekend is gebleven. Ook het journaal van NBC 5 heeft een item aan het ‘mystery’ gewijd. Er wordt nu gesproken over een Engelse uitgave van ‘Rachel’s kinderen’.

Volendams dienstmeisje
In het interview voor de Shoah Foundation vertelt Mike over zijn gelukkige jaren in Edam. Hij herinnert zich dat hij een keer bijna de gracht van de Voorhaven inreed op zijn kinderfietsje. Ook heeft het verhaal over ‘Struwwelpeter’ veel indruk op hem gemaakt. Er is nog een herinnering. Tijdens zijn jaren aan de Voorhaven was er een dienstbode uit Volendam die voor hem ook kindermeisje was. Hij was erg gesteld op haar. Hij meent dat ze Kirby heette, maar in een van de briefkaarten van zijn ouders duikt de naam Corrie op. Haar vader was politieagent in Volendam, zo herinnert Mike zich, een imposante verschijning. Mike vraagt Besseling om te informeren of ze nog leeft. Het meisje blijkt Corrie Kuenen te zijn, nog altijd wonend in Volendam. Mevrouw Runderkamp-Kuenen spreekt van een ‘wonder’ dat ze opeens van Mike hoort. Ze denkt de laatste tijd veel aan hem. Ze was 16 jaar toen ze bij de Levy’s in Edam kwam, in 1939. Naast de huishoudelijke taken had ze ook de zorg voor de kleine Heinz. ‘s Middags wandelde ze veel met hem in Edam. Ze raakte zeer aan het ventje gehecht. Ze heeft ook foto’s bewaard. ‘Ik heb ze als een schat bewaard, aldus Corrie ‘Ik heb zo vaak aan hem gedacht.’ Ze laat een foto van Heinz zien in Volendamse klederdracht, een jongetje van rond de drie jaar. ‘Dat heb ik toen laten doen’, zegt ze.

Naar Volendam
Ze heeft ook het vreselijke ongeluk van Heinz’ grootmoeder meegemaakt, die op dat moment bij haar zoon inwoonde. Op een koude februari-ochtend in 1940 vatte de peignoir van de vrouw vlam, ze raakte zeer ernstig verbrand. Enkele dagen later is zij aan haar verwondingen overleden. Het drama heeft Corrie nog jaren achtervolgd. Op de dag van het ongeluk is ze met Heinz naar Volendam gegaan. Hij heeft een paar dagen in het huis van de Kuenens gelogeerd.

‘Wir sinds Juden’
Als de oorlog ter sprake komt, schiet Corrie een incident te binnen. Bij de buren waren Duitse soldaten ingekwartierd. ‘We moesten erg voorzichtig zijn, want zij waren joden.’ Toen Heinz in keer in de tuin was, zag hij de soldaten boven voor het raam. ‘Wir sind Juden!’ riep hij. ‘Het kind mocht niet meer achter,’ vertelt Corrie glimlachend.

Contact verloren
Ze heeft ruim drie jaar gediend, aanvankelijk de hele week, later een paar dagen. Of dat minder werken een economische oorzaak had, weet ze niet. Toen de Levy’s gedwongen werden Edam te verlaten, was haar werk aan de Voorhaven ook beëindigd. ‘Ik was zo gek op dat knaapje, aldus Corrie. ‘Ik heb tranen met tuiten gehuild toen ik hoorde dat hij naar het kamp was. Verschrikkelijk.’ Wel bleef het contact met de familie Levy aanvankelijk nog in stand. Het Amsterdamse adres was bekend, de Volkerakstraat. Er is nog een pakket heen gestuurd, zo weet ze zich te herinneren. Ze besloot een keer op bezoek te gaan, maar de Levy’s waren toen al naar kamp Vught gedeporteerd. Daarna was het contact verbroken. Uit de tijd dat de familie nog in Edam woonde, weet ze dat mevrouw Levy een keer vroeg, mag Heinz bij jullie als er iets gebeurt? Maar haar vader was politieman. ‘Dan kan je dat echt niet maken’ zegt Corrie.

Duits kinderboek
Na de bevrijding heeft ze Heinz ontmoet. Hij is kort in Nederland geweest, opnieuw woonde hij bij de familie in de Volkerkastraat. Op een dag stond hij voor haar, op de dijk in Volendam, waar ze na de betrekking bij Levy’s was gaan werken. ‘Ik schrok vreselijk!’ Dat weet ze nog. Daarna heeft ze niets meer van hem gehoord. Nu weet ze dat hij naar Amerika was vertrokken. Op de tafel bij Corrie ligt een felgekleurd boek. Het is een Duits kinderboek. Op de kaft is te lezen: Der Struwwelpeter. Het is Heinz’s boek, waaruit zij hem heeft voorgelezen, waaraan hij nog altijd denkt. Ze heeft het altijd bewaard. Haar eigen zes kinderen hebben het intensief gebruikt, maar het boek is nog in goede staat. Der Struwwelpeter staat, zo lijkt het, voor wat er tussen het Volendams dienstmeisje en het kleine joods jongentje aan begrip en genegenheid groeide. Ze bladert er heel voorzichtig in.