Uit de militaire historie van Volendam (deel I)
Uit de militaire historie van Volendam (deel I)
Met het opmerkelijke verhaal uit het museumjaarboek 2006 over het Bijzondere Vrijwillige Landstormcorps en de Burgerwacht van Volendam in de roerige periode van 1918 tot 1940.
Woord vooraf
Volendammers hebben van oudsher gezagsgetrouw hun bijdrage geleverd aan al dan niet onder de dienstplicht vallende militaire acties ter bescherming en verdediging van wettig gezag en koningshuis. Dat kon zijn als lid van de schutterij die al tijdens de Republiek der Verenigde Nederlanden (1568-1795) diende voor de plaatselijke veiligheid en het handhaven van de orde. Zo bewaakte een Volendamse schuttersafdeling van zo’n vijftig musketiers en piekeniers in het rampjaar 1672 de kustlijn bij Volendam tegen mogelijke buitenlandse indringers. Nadat een contingent schutters tijdens de Belgische Opstand (1830- 1839) nog als versterking van de militie had gediend kreeg onder hen het gezelligheidsaspect de overhand. Door gebrek aan goed kader en materieel verviel de schutterij militair gezien
steeds meer tot geschutter. Nadat in 1898 voor de dienstplichtigen het lotingsysteem was opgeheven werd in 1901 de schutterij opgevolgd door de landweer totdat in 1922 een nieuwe dienstplichtwet van kracht werd. Naast de plaatselijke schutterijen en het staande leger van de militie bestonden sinds 1813 de Burgerwacht en de Vrijwillige Landstorm. De Vrijwillige Landstorm was een reserveleger dat in 1913 nieuw leven werd ingeblazen en dat in stand is gebleven tot 1940 (en dus niet verward moet worden met de in 1943 door de Duitsers ingevoerde Landstorm Nederland!).
Historisch onderzoek naar ongeschreven militaire geschiedenis van Volendam
Tijdens een uitvoerig onderzoek kwam de vrijwel ongeschreven geschiedenis naar voren van het op militaire leest geschoeide Bijzondere Vrijwillige Landstormcorps Volendam en de gemeentelijke hulpdienst van de Burgerwacht in de periode tussen 1918 en 1940. De BVL is te vergelijken met de latere Nationale Reserve en de Burgerwacht met de gemeentelijke Reservepolitie (uit de periode van 1948 tot ongeveer 1980). Vrijwel elke Volendamse familie heeft wel een of meer vrijwilligers gehad in het Volendamse Landstormcorps of bij de Burgerwacht, die ook assistentie verleende toen op 18 februari 1912 de Openbare Jongensschool aan het Voorpad (later Edammerweg) in brand vloog. Met een aantal leden van de Landstorm en de Burgerwacht zult u de komende weken nader kennismaken. De historische achtergronden in dit verhaal zijn voor een beter begrip onontbeerlijk.
Krijgswerk tot 1815
Na de periode van de onderling strijdende hertogen en graven mengden zich na 1300 ook de stedelijke machthebbers op het strijdtoneel. Het merendeels uit slecht betaalde huursoldaten en loslopende avonturiers bestaande krijgsvolk had bij de bevolking een slechte reputatie. Tijdens de 80-jarige oorlog was een ongeregelde troep als die der Watergeuzen berucht om zijn plunderingen. Pas tegen 1600 ontstond onder prins Maurits een eerste georganiseerd staatsleger, dat overigens voor de helft uit buitenlandse huursoldaten bestond.
Vanaf 1668 voeren er al Volendamse matrozen op Oostindiëvaarders van de VOC
Halverwege de 17e eeuw - in 1668 om precies te zijn - voeren er al Volendamse matrozen op de tegen -zee--rovers bewapende Oostindiëvaarders van de VOC en uit 1734 en daarna zijn intussen enkele Volendamse kanonniers met name bekend. Nadat de Fransen hier in 1810 de dienstplicht hadden ingevoerd namen veel Nederlandse soldaten deel aan de voor beide kampen zo rampzalig verlopen Russische veldtocht van 1812 onder Napoleon. Hieronder was ook een tiental Volendammers, waaronder twee gebroeders Snoek die meegingen als geniesoldaten ofwel sappeurs (nog terug te vinden in de bijnaam Sap). Onder hen waren enkele honderden Hollandse pontonniers die tussen de ijsschotsen hielpen om bruggen te bouwen over de Berezina en waarvan maar een handjevol mannen zou terugkeren.
Bruin Schilder (van Kippie) overleefde tocht van 6 weken van Napoleon’s expeditie in 1812
Nadat Bruin Schilder (van Kippie, 1792-1858) na een avontuurlijke tocht van zes weken nog in 1812 heelhuids van Napoleon’s expeditie wist terug te keren werden er op 25 november 1814 vier dorpsgenoten vermist. Toen remplaçant (betaalde plaatsvervanger) Freek Steen (1792-1838) eind 1814 uit het verre Rusland terugkwam ging hij voortaan als ‘de Rampelsant’ door het leven. Op de terugkomst van Ruslandganger Thames Guit (1785-1864) had niemand meer gerekend zodat de pastoor hem op de dodenceel (= dodenlijst) had gezet. Toen hij alsnog in levende lijve terugkeerde werd zijn bijnaam Thames van de Ceel. Binnen het in 1813 opgerichte koninkrijk der Nederlanden werd een landstorm opgericht ter verdediging van eigen woonplaats en directe omgeving die ook oproepbaar was ter ondersteuning van het beroepsleger. Daaruit formeerde men weer een vrijwillige of ingelote en in kazernes gelegen landmilitie (van weerbare -mannen tussen 17 en 45 jaar) als steun voor het staande leger. Deze militie (20.000 man sterk in 1813) deed samen met de gemeentelijke schutterijen tevens dienst bij ordeverstoringen. Na mogelijk in 1812 eerst zonder Napoleon in Rusland te hebben gediend werd de Volendammer Jan Pzn Salomons Snoek in 1815 een van de vrijwilligers in de Slag bij Waterloo tegen Napoleon. Voor zijn heldhaftig gedrag ontving hij het Ridderkruis voor moed, beleid en trouw van de Militaire Willemsorde.
Wordt vervolgd.
Met vriendelijke groeten van de redactiecommissie van Volendams Museum en Oud Volendam.