Knabbelen aan Waterland
Bron: Binnenlands Bestuur
Knabbelen aan Waterland
De provincie Noord-Holland wil zesduizend woningen bouwen in Waterland, het gebied ten noorden van Amsterdam. Criticasters zeggen dat er geen regie is en zijn bang dat er à la het Groene Hart her en der wat gebeurt.
Wie Waterland binnenkomt vanaf de Schellingwouderbrug bij Amsterdam waant zich terug in de tijd. De wandelaar, fietser of waterrecreant ziet in de vierhonderd vierkante kilometer polders, begrensd door Amsterdam, Zaandam en Purmerend louter eeuwenoud veenweidelandschap. Doorkijkjes zoals Nescio ze een eeuw geleden zag. Weiden met schapen en koeien en leegte en stilte en de contouren van een kerktoren van een dorp verderop. Verder niets. Eén van de mensen die deze lege stille weiden tot zijn achtertuin mag rekenen, is Rob Moene. In Purmerland, een lintdorp dat onder de gemeente Landsmeer valt, kijkt hij van achter zijn huis langs een grote boerenschuur diagonaal het Waterland in. Maar niet lang meer. Landsmeer wil een flinke hap uit het boerenland nemen en veertig woningen bouwen. 'Ze noemen het de afronding van de dorpskern', zegt Moene, 'maar het komt in de praktijk neer op een verdubbeling van het aantal huizen rond de kerk.' En er wordt al druk gebouwd in het dorp. Even verderop staan de aannemerswagentjes in een colonne.
Een schooltje wordt tot vijftien woningen verbouwd. 'Dat is een goede manier van bouwen voor de senioren- en starterswoningen waaraan behoefte is', vindt Moene. Met het plan voor bouwen in de groene leegte gaat de gemeente volgens Moene in tegen de uitgangspunten van het streekplan voor Waterland dat respect vraagt voor de cultuurhistorie. De nieuwe bouwkavels scheren ook pal langs de grens van de Vogel- en Habitatrichtlijn. 'Volgens een cultuurhistorische verkenning van landschapsarchitectenbureau LA4sale in opdracht van de provincie mogen open boerendorpen als Purmerland slechts langzaam en gespreid groeien. Dat is hier met een verdubbeling van de dorpskern niet bepaald het geval', zegt Moene. Verder blijkt uit een integrale toets van de 35 potentiële locaties dat juist deze plek het allerslechtst scoort op gebied van verkeer, groen en leefbaarheid, aldus Moene. 'Ook toont een sociaal-culturele verkenning aan dat de bewoners van dit dorp deze uitbreiding van veertig woningen helemaal niet nodig achten.' Moene is met twaalf dorpsgenoten een procedure begonnen bij de Raad van State in de hoop dat met het veranderende rijksbeleid dit plan kan worden gestopt. Minister Jacqueline Cramer van Vrom heeft het tegengaan van 'verrommeling' van het landschap tot speerpunt benoemd.
Op meer plekken wordt geknabbeld aan de groene contouren van het unieke Waterland, op een manier die we kennen van het Groene Hart. Verspreide, kleine woonplannetje en bedrijfsterreintjes, waardoor een vicieuze cirkel van bouwen en infrastructurele voorzieningen ontstaat en steeds luxueuzer objecten nodig zijn. In de brochure Groen of poen roepen bewoners van Waterland de nieuwgekozen statenleden van Noord- Holland op om het landschap te behouden. 'We hebben het geloof in de lokale bestuurders verloren', schrijft een aantal bewoners, ondersteund door een achttal lokale bewonersgroepen en milieu-organisaties. 'Zij zijn verantwoordelijk voor ongewenste dorpsuitbreidingen, verrommeling van het landschap en "vertrutting" van de dorpsgezichten.'
Buitengebied geofferd
De provincie Noord-Holland denkt niettemin zesduizend woningen in Waterland te bouwen, een hoeveelheid die is gebaseerd op een globale inventarisatie van bureau LA4Sale. Tweeduizend daarvan kunnen verrijzen op vrijkomende bedrijventerreinen en verlaten boerderijen binnen de rode contouren van dorp en stad. De provincie wil ook 2500 huizen bouwen in uitleggebieden in de gemeenten Edam-Volendam en in de gemeente Beemster. De pijn lijkt vooral te zitten in de iets meer dan 1500 woningen die ten slotte komen op nieuwe locaties in Waterland, waarvan ongeveer duizend huizen in de rijksbufferzone. Groen Links heeft medio mei hierover Kamervragen gesteld. Er komt nog bij dat de herstructurering van bedrijventerreintjes binnen de bebouwde kom weliswaar ruimte oplevert voor woningbouw, maar dat menige gemeente ter compensatie plannen ontwikkelt voor een nieuw bedrijventerrein in de groene Waterlandse polder. Zoals het plan Kloosterdijk in Monnickendam, waar 4,3 hectare buitengebied plaats moet bieden aan wat de gemeente noemt bedrijfserven, kleinschalige bedrijfslocaties.
'Ook bij Katwoude wordt ruim twee hectare buitengebied geofferd', zegt Juriaan Jansen van de milieufederatie Noord-Holland. 'En dat terwijl vier kilometer verderop in Purmerend het grote bedrijventerrein Baanstee-Noord meer dan voldoende ruimte is', aldus Jansen, mede-auteur van de brochure. Uitgangspunt in Waterland is de eis die voor elk nationaal landschap geldt: 'alleen bouwen voor de aanwas van de eigen bevolking'. Tegenover de LA4sale-verkenning staan andere onderzoeken. In opdracht van Vrom berekende bureau ABF Research bijvoorbeeld dat er in Waterland tot 2020 géén extra woningen nodig zijn. Jansen: 'De toename van de eigen bevolking is nagenoeg nihil. In kleinere dorpen als Ilpendam, Jisp en Watergang zeggen de bewoners dat geen extra huizen nodig zijn. In grotere dorpen als Landsmeer is behoefte aan sociale woningen voor ouderen en voor jongeren', aldus Jansen. 'De plannen voor de zesduizend woningen in Waterland voorzien daarentegen vooral in de bouw van dure appartementen. Alle woningen in deze sector worden nu al gekocht door Amsterdammers die op de overspannen hoofdstedelijke woningmarkt niet terecht kunnen.'
Regie
Volgens de milieufederatie werken de kleine gemeenten in Waterland langs elkaar heen. 'Ze zouden de planning voor nieuwe woningbouw en bedrijventerrein meer moeten bundelen, waarbij de opbrengsten uit gronduitgiften onderling worden verdeeld', bepleit Jansen. 'Daardoor kan het individuele gewin als motor voor steeds verdere aantasting van Waterland afnemen.' Volgens de bewonersgroepen en de milieu-organisaties zou de provincie Noord-Holland een regierol moeten nemen. Dat is precies wat Miranda Reitsma voor ogen staat. De per 1 maart benoemde onafhankelijke adviseur ruimtelijke kwaliteit in Noord-Holland werkt zich nog in de materie in. 'Net als de provincie zelf, vind ik dat er een gebiedsoverstijgende kijk op de Waterlandse gemeentelijke plannen moet komen, bijvoorbeeld via kwaliteitsteams die supervisie voeren', zegt Reitsma.
'Een gedegen afstemming tussen de gemeenten moet voorkomen dat het prachtige gebied van Waterland niet net als in het Groene Hart ten prooi valt aan een knabbeltje hier en een knabbeltje daar.' Reitsma wil nog voor de zomer met een concreet plan van aanpak komen. Ook de Noord-Hollandse Gedeputeerde ruimtelijke ordening Ton Hooijmaijers (VVD) wil het cultuurhistorisch landschap van Waterland behouden en is daarom voorstander van provinciale regie. Hij vindt stilstand achteruitgang. 'Je kunt de ontwikkelingen die toch wel gaande zijn maar beter sturen in plaats van voortdurend "nee" te roepen. Die zesduizend woningen in Waterland zijn echt nodig. Het is kletskoek dat de eigen bevolking geen nieuwe woningen behoeft als je de hele regio in ogenschouw neemt.' Hooijmaijers: 'Ik zie ook liever geen aantasting van de Beemster en van Waterland. Maar als bestuurder moet je vooruit kijken. Ik krijg dagelijks mail van bezorgde moeders uit Volendam dat hun kinderen geen woning in het dorp kunnen vinden.' De stelling dat er alleen voor de rijken kan worden gebouwd werpt hij verre van zich. 'Er kan voor iedere portemonnee worden gebouwd.'
Parenclub
Hooijmaijers wil er 'scherp op toezien' dat de identiteit van het landschap behouden blijft. 'Zijn de kleine projecten in kleine dorpen echt nodig en voldoen ze aan de cultuurhistorische eisen? Er moet sprake zijn van een goed beeldkwaliteitsplan, en als er huizen komen binnen de rode contouren, moet er al bebouwing op de plek hebben gestaan, zoals een boerderij. Het is dan beslist geen achteruitgang of aantasting van het landschap. Als we dat niet toestaan, komt er een disco, een caravanstalling of een parenclub. Is dat dan zo mooi?', aldus Hooijmaijers, die bezweert dat appartementenhoogbouw uit den boze is en dat de plannen evenmin zullen leiden tot meer infrastructuur. 'Doordat er namelijk niet meer mensen komen wonen, kan het verkeer beter worden verspreid over de bestaande infrastructuur', aldus Hooijmaijers die ook regie wil houden op de bedrijventerreinen. De gedeputeerde wil bouwen voor de toekomst.
De provincie Noord-Holland wil zesduizend woningen bouwen in Waterland, het gebied ten noorden van Amsterdam. Criticasters zeggen dat er geen regie is en zijn bang dat er à la het Groene Hart her en der wat gebeurt.
Wie Waterland binnenkomt vanaf de Schellingwouderbrug bij Amsterdam waant zich terug in de tijd. De wandelaar, fietser of waterrecreant ziet in de vierhonderd vierkante kilometer polders, begrensd door Amsterdam, Zaandam en Purmerend louter eeuwenoud veenweidelandschap. Doorkijkjes zoals Nescio ze een eeuw geleden zag. Weiden met schapen en koeien en leegte en stilte en de contouren van een kerktoren van een dorp verderop. Verder niets. Eén van de mensen die deze lege stille weiden tot zijn achtertuin mag rekenen, is Rob Moene. In Purmerland, een lintdorp dat onder de gemeente Landsmeer valt, kijkt hij van achter zijn huis langs een grote boerenschuur diagonaal het Waterland in. Maar niet lang meer. Landsmeer wil een flinke hap uit het boerenland nemen en veertig woningen bouwen. 'Ze noemen het de afronding van de dorpskern', zegt Moene, 'maar het komt in de praktijk neer op een verdubbeling van het aantal huizen rond de kerk.' En er wordt al druk gebouwd in het dorp. Even verderop staan de aannemerswagentjes in een colonne.
Een schooltje wordt tot vijftien woningen verbouwd. 'Dat is een goede manier van bouwen voor de senioren- en starterswoningen waaraan behoefte is', vindt Moene. Met het plan voor bouwen in de groene leegte gaat de gemeente volgens Moene in tegen de uitgangspunten van het streekplan voor Waterland dat respect vraagt voor de cultuurhistorie. De nieuwe bouwkavels scheren ook pal langs de grens van de Vogel- en Habitatrichtlijn. 'Volgens een cultuurhistorische verkenning van landschapsarchitectenbureau LA4sale in opdracht van de provincie mogen open boerendorpen als Purmerland slechts langzaam en gespreid groeien. Dat is hier met een verdubbeling van de dorpskern niet bepaald het geval', zegt Moene. Verder blijkt uit een integrale toets van de 35 potentiële locaties dat juist deze plek het allerslechtst scoort op gebied van verkeer, groen en leefbaarheid, aldus Moene. 'Ook toont een sociaal-culturele verkenning aan dat de bewoners van dit dorp deze uitbreiding van veertig woningen helemaal niet nodig achten.' Moene is met twaalf dorpsgenoten een procedure begonnen bij de Raad van State in de hoop dat met het veranderende rijksbeleid dit plan kan worden gestopt. Minister Jacqueline Cramer van Vrom heeft het tegengaan van 'verrommeling' van het landschap tot speerpunt benoemd.
Op meer plekken wordt geknabbeld aan de groene contouren van het unieke Waterland, op een manier die we kennen van het Groene Hart. Verspreide, kleine woonplannetje en bedrijfsterreintjes, waardoor een vicieuze cirkel van bouwen en infrastructurele voorzieningen ontstaat en steeds luxueuzer objecten nodig zijn. In de brochure Groen of poen roepen bewoners van Waterland de nieuwgekozen statenleden van Noord- Holland op om het landschap te behouden. 'We hebben het geloof in de lokale bestuurders verloren', schrijft een aantal bewoners, ondersteund door een achttal lokale bewonersgroepen en milieu-organisaties. 'Zij zijn verantwoordelijk voor ongewenste dorpsuitbreidingen, verrommeling van het landschap en "vertrutting" van de dorpsgezichten.'
Buitengebied geofferd
De provincie Noord-Holland denkt niettemin zesduizend woningen in Waterland te bouwen, een hoeveelheid die is gebaseerd op een globale inventarisatie van bureau LA4Sale. Tweeduizend daarvan kunnen verrijzen op vrijkomende bedrijventerreinen en verlaten boerderijen binnen de rode contouren van dorp en stad. De provincie wil ook 2500 huizen bouwen in uitleggebieden in de gemeenten Edam-Volendam en in de gemeente Beemster. De pijn lijkt vooral te zitten in de iets meer dan 1500 woningen die ten slotte komen op nieuwe locaties in Waterland, waarvan ongeveer duizend huizen in de rijksbufferzone. Groen Links heeft medio mei hierover Kamervragen gesteld. Er komt nog bij dat de herstructurering van bedrijventerreintjes binnen de bebouwde kom weliswaar ruimte oplevert voor woningbouw, maar dat menige gemeente ter compensatie plannen ontwikkelt voor een nieuw bedrijventerrein in de groene Waterlandse polder. Zoals het plan Kloosterdijk in Monnickendam, waar 4,3 hectare buitengebied plaats moet bieden aan wat de gemeente noemt bedrijfserven, kleinschalige bedrijfslocaties.
'Ook bij Katwoude wordt ruim twee hectare buitengebied geofferd', zegt Juriaan Jansen van de milieufederatie Noord-Holland. 'En dat terwijl vier kilometer verderop in Purmerend het grote bedrijventerrein Baanstee-Noord meer dan voldoende ruimte is', aldus Jansen, mede-auteur van de brochure. Uitgangspunt in Waterland is de eis die voor elk nationaal landschap geldt: 'alleen bouwen voor de aanwas van de eigen bevolking'. Tegenover de LA4sale-verkenning staan andere onderzoeken. In opdracht van Vrom berekende bureau ABF Research bijvoorbeeld dat er in Waterland tot 2020 géén extra woningen nodig zijn. Jansen: 'De toename van de eigen bevolking is nagenoeg nihil. In kleinere dorpen als Ilpendam, Jisp en Watergang zeggen de bewoners dat geen extra huizen nodig zijn. In grotere dorpen als Landsmeer is behoefte aan sociale woningen voor ouderen en voor jongeren', aldus Jansen. 'De plannen voor de zesduizend woningen in Waterland voorzien daarentegen vooral in de bouw van dure appartementen. Alle woningen in deze sector worden nu al gekocht door Amsterdammers die op de overspannen hoofdstedelijke woningmarkt niet terecht kunnen.'
Regie
Volgens de milieufederatie werken de kleine gemeenten in Waterland langs elkaar heen. 'Ze zouden de planning voor nieuwe woningbouw en bedrijventerrein meer moeten bundelen, waarbij de opbrengsten uit gronduitgiften onderling worden verdeeld', bepleit Jansen. 'Daardoor kan het individuele gewin als motor voor steeds verdere aantasting van Waterland afnemen.' Volgens de bewonersgroepen en de milieu-organisaties zou de provincie Noord-Holland een regierol moeten nemen. Dat is precies wat Miranda Reitsma voor ogen staat. De per 1 maart benoemde onafhankelijke adviseur ruimtelijke kwaliteit in Noord-Holland werkt zich nog in de materie in. 'Net als de provincie zelf, vind ik dat er een gebiedsoverstijgende kijk op de Waterlandse gemeentelijke plannen moet komen, bijvoorbeeld via kwaliteitsteams die supervisie voeren', zegt Reitsma.
'Een gedegen afstemming tussen de gemeenten moet voorkomen dat het prachtige gebied van Waterland niet net als in het Groene Hart ten prooi valt aan een knabbeltje hier en een knabbeltje daar.' Reitsma wil nog voor de zomer met een concreet plan van aanpak komen. Ook de Noord-Hollandse Gedeputeerde ruimtelijke ordening Ton Hooijmaijers (VVD) wil het cultuurhistorisch landschap van Waterland behouden en is daarom voorstander van provinciale regie. Hij vindt stilstand achteruitgang. 'Je kunt de ontwikkelingen die toch wel gaande zijn maar beter sturen in plaats van voortdurend "nee" te roepen. Die zesduizend woningen in Waterland zijn echt nodig. Het is kletskoek dat de eigen bevolking geen nieuwe woningen behoeft als je de hele regio in ogenschouw neemt.' Hooijmaijers: 'Ik zie ook liever geen aantasting van de Beemster en van Waterland. Maar als bestuurder moet je vooruit kijken. Ik krijg dagelijks mail van bezorgde moeders uit Volendam dat hun kinderen geen woning in het dorp kunnen vinden.' De stelling dat er alleen voor de rijken kan worden gebouwd werpt hij verre van zich. 'Er kan voor iedere portemonnee worden gebouwd.'
Parenclub
Hooijmaijers wil er 'scherp op toezien' dat de identiteit van het landschap behouden blijft. 'Zijn de kleine projecten in kleine dorpen echt nodig en voldoen ze aan de cultuurhistorische eisen? Er moet sprake zijn van een goed beeldkwaliteitsplan, en als er huizen komen binnen de rode contouren, moet er al bebouwing op de plek hebben gestaan, zoals een boerderij. Het is dan beslist geen achteruitgang of aantasting van het landschap. Als we dat niet toestaan, komt er een disco, een caravanstalling of een parenclub. Is dat dan zo mooi?', aldus Hooijmaijers, die bezweert dat appartementenhoogbouw uit den boze is en dat de plannen evenmin zullen leiden tot meer infrastructuur. 'Doordat er namelijk niet meer mensen komen wonen, kan het verkeer beter worden verspreid over de bestaande infrastructuur', aldus Hooijmaijers die ook regie wil houden op de bedrijventerreinen. De gedeputeerde wil bouwen voor de toekomst.
'Er staat in de hele regio geen woning leeg. Ik gun de mensen een mooie achtertuin, en het liefste zou ik niets doen. Het is niet zaligmakend wat ik doe, maar we moeten reëel zijn. Om in 2020 zesduizend woningen te realiseren, moeten we opschieten. Maar het moet zorgvuldig. Het plan voor die veertig woningen in Purmerland kan ik echt wel verdedigen.' Aan de dorpsrand van Purmerland is op de nieuwbouwlocatie voor de betreffende veertig woningen geen oude of vervallen boerderij te zien. Louter grasland en veenweide. Bewoner Rob Moene kijkt van het zuiden naar het noorden. 'Kijk, daar zie je de recente uitleg van Purmerend, 6500 woningen in het plan Weidevenne. Zelfs de oudere Purmerlander zou die wijk per fiets in enkele minuten kunnen bereiken. Waarom moeten al die plukjes nieuwe woningen nu genomen worden uit het eeuwenoude cultuurlandschap van Waterland?'