Naar de inhoud

Geschiedenis van de pluimveehouderij in Volendam (deel IV slot)

Bron: Volendams Museum

Geschiedenis van de pluimveehouderij in Volendam (deel IV slot)

Ontstaan en opkomst van de pluimveehouderij (1840-1915)

Inleiding
In het lopende onderzoek naar de geschiedenis van de pluimveehouderij in Volendam worden zoveel mogelijk bronnen gebruikt die tegenwoordig voorhanden zijn. De interviews met Volendammers als Kees Sier van de Julianaweg wiens vader ook een rol speelde in de pulenvereniging, Jan Bien senior maar ook een Hans Bont (zelf nog eendenhouder) spelen uiteraard ook een belangrijke rol om de plaatselijke geschiedenis vast te leggen. Het bestuur is verheugd te hebben vernomen dat ook andere mensen uit de praktijk van het eendenhouden voor toekomstige afleveringen een bijdrage zullen leveren. Uiteraard zal in een komende aflevering de eendenhouderij tijdens de Watersnood van 1916 een grote rol spelen. Mocht u foto’s, informatie, dialectwoorden etc kennen welke verband houden met de eendenhouderij houden wij ons uiteraard aanbevolen. Vergeet niet de jubileumtentoonstelling ‘Volendam in Wintertijd’ ter gelegenheid van het 30-jarig bestaan van het Volendams Museum te bezoeken. U bent van harte welkom. Met de aankoop van een museumjaarboek van € 5,- ondersteunt u een stukje cultuurgoed.

Zeg, ken jij de mosselman?
Volgens het bekende schoolliedje kennen wij natuurlijk allemaal de mosselman, want die komt uit Scheveningen. Alleen voor de pulenboeren van Volendam kwam de mosselman uit het aangrenzende Den Haag in de persoon van de minister van Landbouw en Visserij. Onder diens bewind werd namelijk in het kader van de kuilstrijd geregeld dat schepen uit Wieringen en Enkhuizen hier hun mosselen kwamen lossen. De eerste mosselschepen kwamen in maart 1915 in Volendam aan om te worden gelost tegenover het postkantoor (nu terras Cafè De Boer in het hoekje bij de Marken-Express). Zoals vermeld werd een groot deel van de nest intussen van rijkswege opgekocht voor de vismeelfabriek van professor Calcar. Deze figuur verwierf een monopolypositie, maar later zou de hele onderneming op een voor het rijk dure mislukking uitdraaien. De eendenhouders waren intussen wel gedwongen om mosselen als voer te geven. Dat viel niet echt in goede aarde. De mosselen werden net als de nest eerst op handkarren geschept en die werden vervolgens via het Ouwe Draaipad (na 1920 via Het Nieuwe Draaipad) naar de Meerzijde gereden. Bij het Brèèkie en tegenover de ingang van de Jozefstraat werden ze overgeladen in schouwen en die werden dan via de Kerkebreek en de Edammervaart met een kloet (vaarboom) naar de eendenkooien geduwd of geboomd waar ze moesten worden gemalen. Dat malen was niet zo bevorderlijk voor de eenden, want met de mosselen kregen de eenden onverteerbare stukjes schelp binnen waardoor ze na een tijdje een ‘mosselengat’ kregen en stierven. Waarschijnlijk ging men de mosselen pas na de oorlog koken zodat de eenden de mosselen er beter uit konden ‘pulleken’...

Gevangen mosselen uit de Zuiderzee waren niet geschikt voor de menselijke consumptie
De op de modderige banken gevangen mosselen waren niet geschikt voor menselijke consumptie. Ze werden opgevist door schepen uit Enkhuizen en Wieringen (o.a. door schipper Koster) en dat gebeurde benoorden Enkhuizen en op de Wadden. Visgebieden daar waren onder andere De Kreupel en de Wilde Bank in het zuiden van de Wieringermeer. Op de mosselenbank De Hammels werden veel grote mosselen opgevist, maar ook halfwassen (nog niet volgroeide mosselen) werden meegevangen. De nog kleine mosselen (het zogenaamde mosselzaad) werden opgevist om te worden getransporteerd naar de mosselenkwekers van Zeeland. De Zeeuwse vissers halen ook nu nog elk jaar mosselzaad van de Wadden.

In de Zeeuwse wateren werden de mosselen schoongespoeld
Doordat de mosselen in de Zeeuwse wateren door de werking van eb en vloed worden schoongespoeld worden ze beter geschikt voor menselijke consumptie. Oudere Volendammers herinneren zich dat de pulenboeren zelf wel eens een paar gekookte mosselen opaten. Eerst werden de ‘rennen’ van de eendenhokken met de mosselendoppen of ‘sköllepen’ aangeplempt en vervolgens werden de schelpen gebruikt om er allerlei sloten en terreinen in Volendam mee op te hogen. Op het Dril en het eerste industrieterrein met de rokerijen, waar nu de Havenhof staat, in diverse straten (die vroeger sloten waren zoals de Conijnstraat, Stationsstraat enz.) en langs het Edammerpad (tot grote ergernis van de fietsers) overal kwam je de mosselen tegen. Toen in 1901 de Gemeentelijke Afslag werd opgericht zou de opbrengst voor Volendam worden bestemd en dan met name voor de bestrating. Daar was in al die jaren onder aanvoering van burgemeester Calkoen nog vrijwel niets van terechtgekomen zodat de mosselendoppen (na 1935 niet meer de Zuiderzee, maar nog wel de Waddenzee) en sintels (koolslakken) van de gasfabriek in Edam goed van pas kwamen om op te hogen...

Vereniging Ons Belang
Tijdens de eerste wereldoorlog (1914-’18) profiteerden de vissers van de export van vis naar Duitsland. Geleidelijk aan stegen de kosten van netten en grondstoffen waarvan zowel de vissers als de eendenhouders de nadelen ondervonden. Edammer eendenhouders uit die tijd waren onder meer P.Kluit, A.Vestering en J.de Ruijter. De Volendamse groep van pulenboeren was aanzienlijk groter en besloot in 1915 een Coöperatieve vereniging op te richten. De doelstelling was om te komen tot gezamenlijke inkoop van veevoeder en stro alsmede tot de verkoop van eieren. Na op 21 september te Purmerend te zijn geregistreerd werd de vereniging op 29 oktober 1915 onder nummer 4043 ingeschreven in de Nederlandsche Staatscourant onder de naam: Coö-peratieve Vereeniging van eendenhouders ‘Ons Belang’ te Volendam. Het was een hele opgave om te achterhalen om welke personen het precies ging. Na langdurig onderzoek en dankzij de medewerking van veel dorpsgenoten volgt hieronder de zo nauwkeurig mogelijk van persoonsgegevens voorziene lijst van 39 eendenhouders uit 1915.

Naam Data geboorte en overlijden Nadere aanduiding/Bijnaam

  1. Jan Mooyer 15-01-1887/05-11-1955 Jan Mossel
  2. Jacob Mooyer 31-07-1878/30-08-1938 Vader van o.a. Jan en Sijmen Mooyer van de Gezonde Apotheek. Voorzitter Ons Belang.
  3. Laurens Klaver 20-09-1886/20-08-1962 Geboren Wijde Wormer
  4. Jan Smit 16-11-1881/06-10-1933 Jentje Bokkum
  5. Kees Bont 19-09-1857/30-05-1932 De Pul
  6. Evert Schilder 07-10-1873/29-05-1944 Evert van Sapie
  7. Albert Klsz. Jonk 16-03-1878/03-07-1916 Spijkervolk. Kinderen heetten: de Brakken
  8. Kees Kwakman 25-02-1880/05-01-1939 De Schotter, broer Willem van Ballap.
  9. Hein Tol 03-08-1867/21-05-1943 Knoest (alias Hein Run)
  10. Jan Buys Jaczn. 11-11-1887/30-07-1961 Jintje Plim, dirigent fanfarecorps
  11. Jaap Buys Jaczn. 27-04-1882/06-12-1965 Jaap de Foeter (S. Molstr. 8)
  12. Jan Steur 30-12-1877/10-07-1953 (vader van prof. Klaas en dr. Pieter Steur)
  13. Hein Guyt 01-11-1873/12-12-1943 De lijstenmaker
  14. Dirk Zwarthoed 05-04-1877/14-12-1939 Dik Doede (vader van Keesie)
  15. Simon Steur Pzn 26-01-1874/13-09-1944 Sijmen van tapper Pieter Steur.
  16. Thames Steur 21-04-1876/05-09-1933 Olivier.
  17. Sijmen Jonk 15-09-1885/12-07-1974 getrouwd met Aagt Bommie
  18. Jan Snoek 14-08-1883/30-11-1964 Vader Lauw, Sijmen, de Krul, Hille enz.
  19. Kees Keyzer 18-08-1884/31-05-1956 Bakker van Sijmen van Kleppertje
  20. Jan Bond 16-02-1897/32-02-1928 Bap van o.a. Jan Bond (de Witte).
  21. Evert Kroon 20-03-1885/21-06-1948 Korlood (S. Molstr.14)
  22. Kees Hansen 03-02-1868/09-08-1945 Vader Siempie Hansen enz.
  23. Sijmen Schilder 10-03-1878/27-09-1959 Sijmen van Jentje/Aaipoesie
  24. Dirk Tol 28-04-1888/27-09-1959 Dirk van Job
  25. Willem Jonk Pzn. 13-05-1878/15-05-1925 De Drukker/overleden te Hoorn
  26. Sijmen Tol Szn. 03-07-1890/02-01-1988 van Kleine Sijmen, administr. visafslag
  27. Jan Waayer 25-06-1890/17-09-1962 geen kinderen
  28. K. Kwakman 26-11-1888/18-03-1954 bij Kwadijk verongelukt
  29. Klaas Waayer 26-03-1871/21-09-1947 gehuwd met Stijn Kok
  30. Jaap Buys deJonge 01-08-1879/27-04-1966 Van de Kubboot, (volk Rottepunt, Jurrie).
  31. Jaap Buys deOude 09-12-1846/26-10-1926 Ouwe Kubboot.
  32. Dirk Zwarthoed 20-07-1875/05-12-1940 Van Boertje, overl. te Eindhoven
  33. Sijmen Veerman 14-09-1877/24-01-1951 Sijmen Dekker (havenmeester)
  34. Jan Konter 03-05-1863/16-06-1951 Schipper VD 120.
  35. Jacob Buys Klzn. 17-09-1853/03-01-1916 Lekkere Brok, was raadslid.
  36. Jan Steur 05-08-1866/26-11-1940 Jan van Ant (Gouwtje).
  37. Pieter Koning Jzn. 16-10-1887/28-08-1978 Piet van Broer (boer Noordeinde)
  38. Jacob de Lange 06-02-1881/05-02-1967 Japie de Lange, boer Noordeinde
  39. Evert Tuyp Hzn. 07-04-1866/18-02-1940

Evert van de Kéning, administrateur visafslag tot 1918.

Bedankt voor uw aandacht. Aanvullingen en verdere gegevens zijn van harte werkom want in het Museumjaarboek 2008 komt het vervolg van de eendenhouderij in Volendam van na 1915. Het onderzoek van de werkgroepen is in volle gang. Dankzij de medewerking van vele informanten komt er weer iets moois uit de bus.

Bestuur en medewerkers van het Volendams Museum

Nog 1000 van de 1000 tekens

Je e-mailadres wordt niet getoond en alleen gebruikt om je op de hoogte te houden van antwoorden.