‘Ik was niet eens zo vreselijk bang. Ik dacht, mijn ouders moeten gered worden’

‘Ik was niet eens zo vreselijk bang. Ik dacht, mijn ouders moeten gered worden’
Guusje Bander was veertien jaar toen de oorlog begon. Een gelukkige jeugd in Edam veranderde in een nachtmerrie. Haar ouders, de kunstenaars Jan Bander en Leonie Lutomirski, kwamen in grote problemen tijdens de Duitse bezetting. Haar moeder was joodse, zij viel onder de Duitse maatregelen die vanaf juni 1940 het leven van de joden in Nederland steeds meer verlamden. Het gemengde huwelijk van haar ouders leek aanvankelijk een zekere bescherming te bieden. In maart 1943 slaat het noodlot toe: haar moeder wordt gezocht wegens hulp aan onderduikers. Hier het eerste deel van het verhaal van Guusje Bander: de vooroorlogse jaren en de Duitse bezetting tot de zomer van 1943.

“Mijn ouders Jan Bander en Leonie Lutomirski hebben elkaar leren kennen, toen ze lessen volgden aan de Rijksacademie in Amsterdam. Ze waren kunstenaar, kwamen zelf uit een niet-artistieke familie. Mijn grootvader van vaderskant was beroepsmilitair. Hij verhuisde nogal eens, want hij was fortbeheerder. Mijn vader is in Amsterdam geboren. Oorspronkelijk kwam de familie uit Frankrijk, het waren Hugenoten. Mijn vader was protestant, maar heel vrijzinnig. Mijn moeder is geboren in een groot joods gezin in Amsterdam. Oorspronkelijk waren er negentien kinderen, maar daarvan zijn er vier jong gestorven, en een toen hij in de dertig was. Ik heb er veertien meegemaakt. Mijn grootmoeder van moederskant was op 17 jarige leeftijd uit Polen gevlucht. Daar is toen heel veel gebeurd, in Polen. Ook de familie van mijn grootvader kwam oorspronkelijk uit Polen, uit Lutomiersk, hij zelf was in Rotterdam geboren. Mijn grootvader was zeer gelovig. Hij zou het licht niet aangedaan hebben op zaterdag, op sabbat. Mijn moeder wist eigenlijk heel weinig van het geloof. Ik zei wel eens, heb je geen Hebreeuws geleerd? Dan zei ze, nee dat was meer voor de jongens. Maar die deden er ook niets aan.

Liberalen
Mijn ouders zijn in 1918 getrouwd. Misschien hebben ze kort ingewoond bij mijn grootouders van vaderskant, die hadden zich kort daarvoor in Edam gevestigd. In 1919 hebben mijn ouders het huis gekocht waar zich een groot gedeelte van ons leven zou afspelen: Baanstraat 1, Edam. Ik ben er in december 1925 geboren. Mijn vader gaf les op de tekenschool in Edam. Het was een avondschool, alleen ’s winters werd er les gegeven. Dat was aantrekkelijk, want dan konden mijn ouders ’s zomers reizen. In 1934 is de tekenschool opgeheven. De ambachtsschool werd toen opgericht, vanwege de Zuiderzeewet. De visserij zou verdwijnen, de kinderen moesten worden geschoold. Mijn vader is toen doorgegaan naar de ambachtsschool. Dat was natuurlijk niet helemaal zijn ideaal. Dat was iets heel anders natuurlijk, dat was eigenlijk beneden zijn stand. Maar hij zat een beetje vastgebakken. Mijn vader was niet politiek actief, helemaal niet. Mijn moeder ook niet. Maar mijn moeder heeft nog wel een keer op de lijst gestaan voor de Vrijzinnig-Democraten. Het was de tijd van Oud uit Purmerend. Toen heeft ze één stem gekregen, waarschijnlijk van mijn vader, of van onderwijzer Plas uit de Spuistraat die haar ervoor gevraagd had. Mijn ouders stemden liberaal, dat was wel de richting. Gewoon liberaal, zoals ze met de godsdienst waren.

‘Moeder droeg netjes de ster’
Ik heb mijn eerste koeien gemolken toen ik 11 jaar was. Dat was in de zomer van 1937. Ik mocht het proberen en kreeg niet de moeilijkste koeien. Dat was bij boer Korver aan de Monnikendammer Jaagweg. Hij had dochters, die deden aan ringsteken op een paard. Dat vond ik fantastisch. Zo is het contact ontstaan. Mijn vader kende veel boeren omdat hij koeien schilderde. Onder de boeren had je nogal wat NSB-ers. Maar daar kwamen we natuurlijk niet. En ver voor de oorlog was dat ook niet zo uitgesproken, dat kwam pas tegen de oorlog. En er waren er natuurlijk ook een heleboel die goed waren. Ik weet nog goed dat in het begin van de oorlog mijn moeder een opmerking maakte over de Duitsers. Boer Korver zei toen tegen haar: ‘Nou mevrouw Bander, ik zou maar oppassen wat u daar zegt.’ Het werd steeds gevaarlijker.

Vrij snel na de inval van de Duitsers moesten de joden zich laten registeren. Toen heeft mijn moeder een brief geschreven dat ze niet precies wist wie haar voorouders in Polen waren. Dat wist ze natuurlijk wel. Er is toen een correspondentie gevoerd met de gemeente Edam en uiteindelijk moest ze zich toch laten registreren. Mijn moeder droeg ook netjes de ster. Achteraf natuurlijk idioot, maar mijn moeder droeg de ster. Dat was in 1942. Het was voorschrift, als je dat nou maar deed, dan zou er niks gebeuren. En het ging iedere keer een stapje verder. We werden zo misleid.

Ondergedoken op het Doelland
Ik had twee neven, Eddy en Harry Hess. Ze waren iets ouders dan ik, vijf en drie jaar ouder. Mijn tante Ida, een zuster van mijn moeder was met Emile Hess getrouwd, hij was ook joods. Ze woonden in Amsterdam op de Keizersgracht. Eddy en Harry kwamen altijd bij ons in Edam logeren. Het waren jongens die echt van buiten hielden. Ze waren een keer met de kano over het IJ naar Edam gepeddeld. Dat was levensgevaarlijk, want toen had je ook al erg grote schepen op het IJ. Eddy hield van tuinieren, dat heb ik van hem geleerd. Hij kon ook heel mooi tekenen, net als zijn vader. En hij speelde viool. Hij was een soort broer voor me, we hadden dezelfde hobby’s. Eind 1942 is Eddy ondergedoken. Eerst zat hij in Venhuizen. Maar op een gegeven moment zat hij in Edam bij Barend Houtman, een bakker op het Doelland. Dat was vlakbij ons. Mijn ouders waren bevriend met dokter Becker, die deed ondergronds werk. Zo zal Eddy in Edam terecht zijn gekomen. Het was winter 1943. ‘s Avonds kwam hij regelmatig bij ons. Dat was natuurlijk vreselijk riskant. Dat is verraden. Hij is opgepakt, de Edamse politie heeft daaraan meegewerkt. Hij probeerde nog te ontsnappen uit die bakkerij, en toen struikelde hij over een fiets, zo is het verhaal. We waren zo gesteld op Eddy, het was vreselijk. Dat was eind maart ‘43. Hij is nooit meer teruggekomen. Hij is in Sobibor omgekomen, 16 april 1943. Harry is ook verdwenen, van hem is verder niets bekend. Hun ouders zijn in Rhenen terecht gekomen. Daar zijn ze in juli 1943 dood gevonden. Ze hadden een eind aan hun leven gemaakt. Oom Max, een broer van mijn moeder, had kort na de inval van de Duitsers al een eind aan zijn leven gemaakt.

Ondergedoken in eigen huis
Toen Eddy was opgepakt, kwam de politie ook bij ons aan de deur. Het dienstmeisje deed open. Mijn moeder is direct door de tuin naar dokter Becker op de Schepenmakersdijk gevlucht. Bij Becker was de politie ook al aan de deur geweest. Ze werden beide gezocht, vanwege Eddy. Mijn moeder kwam bij de buren van Becker terecht. Die buren hebben een Volendams kostuum gehaald, dat lag bij ons, dat had ik een keer gekregen van het dienstmeisje dat bij ons had gewerkt. Toen is ze ‘s avonds als Volendamse teruggekomen naar ons huis. Vanaf die tijd is ze ondergedoken in het eigen huis. Mijn vader heeft het gerucht verspreid dat ze een eind aan haar leven had gemaakt. Hij heeft ook een afscheidsbriefje geschreven, zogenaamd van haar. Niemand geloofde het direct, maar het heeft toch gewerkt. Je krijgt natuurlijk al gauw allerlei verhalen. Vandaar dat de pastoor een keer van de kansel heeft gezegd, dat er absoluut niet geroddeld mocht worden. Ik geloof dat mijn vader daarvoor heeft gezorgd.

Onder de grond
Mijn moeder zat toen onder de grond. Het was ontzettend onaangenaam. Het huis had geen kelder. Het was er vochtig, het was er donker. Het was een echte kruipruimte, je kon niet rechtop staan. Er zaten van die grote eikenhouten balken. Mijn moeder zat zo’n heel eind onder de kamers door, twee kamers verder. Ze kon er eigenlijk niks doen. Een spin hield mijn moeder gezelschap. En weet je wat ze deed? Ik was altijd bij de boeren en dan verdiende ik wel eens een paar flesjes melk met melken, of hooien met de paarden. En dan ging mijn moeder aan het karnen. Nou, zo’n fles schudden voordat het boter is, daar kan je een tijd mee zoek brengen. Overdag probeerde ze bij het luchtrooster iets te lezen. Het was er kletsnat. Na de oorlog hebben we het verenbed zo weg kunnen gooien, en toen gooide je niet zo gauw iets weg.

Van Banders naar Sanders
Piet Spaander van de ondergrondse heeft steeds voor clandestiene bonkaarten gezorgd. Wij vertrouwden natuurlijk niemand, wij zeiden het tegen niemand. Maar Spaander moest het weten, vanwege de bonnen. Zodoende zijn wij bevriend geraakt met de familie Spaander. Mevrouw Spaander heeft mijn moeder nog geholpen door quasi haar paspoort te verliezen en daardoor mijn moeder aan een vals paspoort te helpen. Dan had ze dat in ieder geval, mocht het toch misgaan. Sanders heette ze in dat paspoort. Van Bander naar Sanders. Er is ook een foto gemaakt. Mijn moeder met een zware bril. Het haar in een vlecht om het hoofd. Precies zoals mevrouw Spaander het droeg. Het was een goed idee. Ze moest er anders uitzien.” (Wordt vervolgd) Erik Besseling