Het eigen belang en de moraal

Het eigen belang en de moraal
In ieder mens zit een calculatortje dat nauwkeurig bijhoudt wat het effect is van gebeurtenissen om ons heen voor ons eigen belang. Dat gebeurt op een niveau dat niet kenbaar is voor ons bewustzijn. De resultaten van de calculatie nemen we waar als gevoelens. Gevoelens zetten ons aan tot handelen. Al ons handelen, niets uitgezonderd kan worden teruggevoerd op een analyse van kosten en baten voor het eigen belang.

Op het punt van actie ondernemen op basis van de gevoelens kan er veel goed of fout gaan. In Vrij Nederland van 29 november 2008 over de Engelse historicus Niall Ferguson, verwijt deze de historici te weinig oog te hebben voor de rol van financiële belangen bij alle grote gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis. Zo beschrijft hij de gierende inflatie in Frankrijk als de aanleiding voor de Franse Revolutie. Ferguson gaat er van uit dat het menselijk instinct om een kosten/batenanalyse te maken een belangrijkere rol speelt dan de meer immorele instincten.

Dat ben ik wel met hem eens. Ook bij micro-gebeurtenissen heeft het veel meer zin om te kijken naar de achterliggende belangen dan een moreel oordeel te vellen over de bij de gebeurtenis betrokken personen. Zo leerde ik al jong dat hoog oplopende discussies over beleid of principes het beste gezien konden worden als discussies die feitelijk gevoerd werden om de macht die nodig was om de eigen belangen veilig te stellen.

Het eigen belang centraal stellen wordt onder invloed van de cultuur afgewezen. In feite wordt daarmee een van de belangrijkste drijfveren van de mens veroordeeld. Het resultaat daarvan is dat we niet open zijn over wat we als het eigen belang zien en dat verhullen achter discussies over moraal, beleid en wat dies meer zij.

Het is ook niet netjes om bij een ander een belang te veronderstellen. Wie dat doet roept afkeer op. In die afkeer zit veel projectie. Iedereen heeft belangen te verdedigen maar op de een of andere manier hebben we afgesproken dat te negeren. Wie dat spel breekt door op iemands verborgen belang te wijzen is daarmee ook een gevaar geworden voor alle anderen die verhulde belangen hebben.

Het verbergen van de eigen belangen, zoals we dat hebben geleerd, is een van de grootste ongemakken in het dagelijks omgaan met anderen. Verheimelijken, bedrog, liegen, beschuldigen, manipulatie, intimidatie, zondebokken, laster en schijnheiligheid hebben veel, zo niet alles te maken met de verhulde wijze waarop mensen omgaan met het eigen belang en het belang van anderen.

De eerste stap die we zouden moeten zetten is openlijk te accepteren dat we allemaal belangen hebben. Nagenoeg iedereen wil zijn belangen beschermen en uitbreiden. Daar is niets mis mee. Het is onze natuur en het is beter dat te accepteren dan af te wijzen of als zondig te zien.

Een goed organisatie-adviseur zal bij conflicten op de bedrijfsvloer zoeken naar de belangen die op de achtergrond meespelen en de agenda’s van de betrokkenen bepalen. Hij zal een onderscheid maken tussen gerechtvaardigde belangen en onwenselijke belangen vanuit een afweging wat voor het geheel de grootste opbrengst oplevert.

Daarmee krijgen we zicht op de morele beoordeling van belangen. Spinoza pleitte al voor het accepteren van het eigenbelang als een de belangrijkste drijfveer van de mens en voerde de term in van het ‘welbegrepen’ eigenbelang. Daarbij ging hij er van uit dat mensen in hun afhankelijkheid van hun omgeving er belang bij hebben het eigenbelang te socialiseren. Het beste eigenbelang is dat wat het belang van anderen omvat omdat het rekening houdt met wederkerigheid. Wederkerigheid leidt tot duurzame verhoudingen met anderen en met de natuurlijke omgeving.

Het open zijn over belangen kan leiden tot de ontmaskering van minder gewenste belangen die onvoldoende rekening houden met de sociale omgeving waarin betrokkene functioneert. De campagne ‘samen komen we er wel uit’, die aan het anti-rookbeleid vooraf ging was een goed voorbeeld van het aan de orde stellen van belangen en de wijze waarop daar mee om kan worden gegaan. De campagne hield de suggestie in dat belangen op elkaar kunnen worden afgestemd door de afspraak over een compromis.

Het verheimelijken van belangen staat een zinvol compromis vaak in de weg. Daarom zouden we de culturele afspraak om belangen te negeren moeten leren zien als ‘slecht’. Kaarten op tafel is beter. Daarbij zullen we de schaamte bij het duidelijk maken van het eigen belang moeten leren overwinnen.

Peter Louter