De Hurkzit
De Hurkzit
Wie foto’s bekijkt van het dagelijks leven in vroegere Volendamse tijden, kan het niet zijn ontgaan: de hurkzit. Mannen die op hun hurken een pijpje roken zijn bij mij favoriet. Ze stralen tevredenheid uit, alsof het zitten met de billen tegen de kuiten verre te verkiezen is boven een gerieflijke stoel. Hun ‘zit’ in het leven kom je niet vaak meer tegen. Het gemak waarbij die houding wordt aangenomen is de spiegel van hun inwendige ontspanning. Het is dan ook de vraag of met de ontspanning ook de hurkzit is verdwenen.
Mijn langdurige aandacht voor dit evolutionair-antropologisch verschijnsel heeft er toe bijgedragen dat ik zo langzamerhand een van de laatste hurkzit-deskundigen ben die Nederland rijk is. Hoewel ik de kunst absoluut niet machtig ben, weet ik er wel veel van. Eigenlijk ben ik dus de theoreticus van het hurkzitten en moet regelmatig opdraven om anderen uitleg te geven over de hurkzit.
Het zal u niet verbazen dat de hurkzit eerst in zwang kwam nadat de eerste rechtop gaande mensachtigen in de evolutie verschenen. De buigbare knieën lieten de hurkzit toe. Al snel werd deze verworvenheid gebruikt om zich minder te hoeven bevuilen bij het ontlasten. Het is dan ook de buigbare knie die de eerste beschaving onder mensachtigen heeft voortgebracht. De eerbied voor dit wonder is nog steeds te vinden bij opgravingen. In de oude tijd werden mensen in hurkzit begraven.
Het hurkzitten zelf moet zijn voortgekomen uit de voordelen die door ‘langpoepers’ werden ontdekt. Een langdurige hurkzit is buitengewoon aangenaam en gezond omdat de bovenbenen tegen de onderbuik drukken en de darmperalstiek bevorderen. Obesitas en ‘verstopping’ zijn dan ook in de wereld gekomen nadat de hurkzit werd opgegeven.
Het hurkzitten had ook een evolutionair voordeel. Omdat de achillespezen zo afdoende konden worden beschermd, had men minder last van bijtende rivalen uit de groep. Dat is ook de reden waarom men bezoekende leden van andere stammen hurkend ontving.
Het verdwijnen van de hurkzit is van culturele oorsprong en heeft niets met de evolutie te maken. Aanvankelijk werd de hurkzit beschouwd als een vorm van gelijkheid. Op die manier werd er veel en lang vergaderd tot men er uit was. Het bood ook voordelen in de omgang met kinderen. In plaats van hoog boven hun uit te torenen, bevonden kinderen en volwassen zich regelmatig op gelijke hoogte. Dat maakte een goed gesprek mogelijk, ook al omdat de hurkzit ontspanning en evenwicht vraagt. De gevolgen voor de opvoeding van het opgeven van de hurkzit zijn dan ook niet te overzien. Voor kinderen werden volwassenen iets waar ze tegen op moesten zien. Het verdwijnen van de hurkzit heeft dan ook opstandige jeugd veroorzaakt.
Vrouwen hurkzaten evenveel als mannen, althans vroeger. Onder invloed van de opkomende monotheïstische godsdiensten werd dat echter verboden. Een vrouw die de tijd had om hurk te zitten was slecht en lui. Alleen als barenshouding was het vrouwen nog toegestaan. Op zich was dat wijs. In de hurkzit wordt gebruik gemaakt van de natuurlijke zwaartekracht, is de pijn veel minder en de ontspanning veel groter. De opkomst van het (onnodige) gebruik om artsen de bevalling te laten leiden, heeft een einde gemaakt aan het natuurlijke bevallingsproces. Voor artsen was het veel gerieflijker als vrouwen liggend bevallen.
De nekslag voor de hurkzit kwam toen de in de ijstijd in Europa verblijvende stammen door de barre omstandigheden een leider nodig hadden. Het heeft bijgedragen tot de uitvinding van de zetel. Leiders hadden behoefte om zich boven de massa van hurkzittenden te verheffen. De boomstronk die ze eerst gebruikten, kreeg een rugleuning en werd uiteindelijk een troon die ze als privilege alleen nog wilden afstaan aan hun nageslacht. Kruiperige elite wist zich het recht op een wat minder riante zetel te verwerven en vormden de eerste geheime dienst die er overal op toezag dat mensen niet stiekum een stoel in huis hadden. Dat hebben ze nog tot aan de Middeleeuwen vol kunnen houden.
Dat de hurkzit zich nog lang in Volendam heeft weten te handhaven is een teken geweest van rebels verzet tegen stoelzitters en stoelklevers. De ruim bemeten traditionele broek was nodig voor een ontspannen hurkzit. De opkomst van de knellende pantalon heeft er een einde aan gemaakt. Sindsdien gaat alles bergafwaarts.
Peter Louter