De verderfelijke Plato
De Athener Plato is zo ongeveer de beroemdste filosoof uit de geschiedenis. Hoewel hij enige eeuwen vóór Christus leefde, hebben we aan hem de onsterfelijke ziel en de erfzonde te danken. Dat was eigenlijk nog niet eens het ergste wat hij ons heeft nagelaten. In de tijd dat Plato leefde was Athene een democratisch geregeerde stad. Daar had Plato een geweldige hekel aan. In democratie zag hij alleen maar Sodom en Gomorra. Hij was een van de eerste die schreef over het verval van de jeugd en de decadentie van de burgers. Dat is het geliefkoosde thema van iedereen die bovenmatig van orde houdt. En daar hield Plato van. Volgens hem kon je niks aan mensen overlaten omdat ze er altijd weer een rotzooitje van maakten.
Volgens Plato waren er dan ook maar een paar mensen, waaronder hij zelf, geschikt om leiding te geven aan de gemeenschap. Het irritante van Plato was dat hij maar bleef beweren dat er voor alles een volmaakte vorm bestond. Dat kon je alleen maar -en dan met de nodige moeite- bereiken als er een de baas was en de rest gehoorzaamde. Plato is de uitvinder van de wettige dictatuur en van de totalitaire staat, zoals die door de communisten en nazi's is uitgeprobeerd en eerder door de kerk.
In zijn twee boeken, ‘De Staat' en ‘De Wetten' heeft hij zijn ideeën over een volmaakte gemeenschap uiteengezet. Die boeken laten ze nog steeds goed lezen, al zijn ze een beetje saai, maar Plato was beslist een goed schrijver. Zijn ideeën zijn echter om van te grillen. Zijn verderfelijke denkbeelden hebben heel wat andere filosofen aangetast en tot op de dag van vandaag leven er nog heel wat ideeën die op de verderfelijke Plato zijn terug te voeren.
Omdat ik weet dat de meesten van u niet van filosofie houden, zal ik er niet al te diep op in gaan. Maar van zijn denkbeeld dat er voor alles een volmaakte oplossing bestaat, zou ik u graag willen genezen. Het bestaat niet. De wereld is er een van mensen en die kunnen niet boven zichzelf uitstijgen. Een goede timmerman kan een volmaakte deur of stoel maken, maar met mensen is dat nog nooit gelukt. Daarvoor hebben we een volmaakt brein nodig. Dat bestaat nu eenmaal niet, ook al dacht Plato dat hij er wel over beschikte.
Dat mensen, behalve met hun handen, iets volmaakts tot stand zouden kunnen brengen, is een idee dat we maar het beste ergens heel ver weg en heel diep moeten begraven, want het zorgt alleen maar voor ellende. Voor het verkeerde soort idealisme bijvoorbeeld. Nu heb ik niets tegen idealisme, maar zodra het betekent dat mensen van alles moeten doen en laten om aan dat idealisme te beantwoorden, daaraan heb ik er een broertje dood. Het verkeerde soort idealisme leidt altijd tot onderdrukking van de vrijheid. Wie van mening verschilt met idealisten kan al snel rekenen op achterklap, vage beschuldigingen en verdachtmakingen. In idealistische heilstaten als de communistische landen (en het huidige Iran), kon je voor afwijkende meningen zelfs in de gevangenis terecht komen of worden terechtgesteld.
Bovendien bestaat de ideale oplossing ook daarom al niet, omdat altijd weer blijkt dat die in het voordeel is van een beperkte groep mensen die de macht hebben of daar naar streven. Om zulke problemen op te lossen is de democratie uitgevonden. Dat betekent dat met alle belangen, inzichten en gevoelens op een evenwichtige manier rekening wordt gehouden bij het zoeken naar oplossingen.
Plato was tegen de democratie omdat die nadelig was voor de adel van Athene en natuurlijk hoorde hij daarbij. De leden van de adel hoefden van hem niet te werken, bezaten veel land en slaven en hadden als enige stemrecht. Het gewone klootjesvolk, boeren, ambachtslieden en kooplui kregen dat niet omdat ze niet genoeg ontwikkeld waren. En om dat zo te houden hoefden ze ook niet naar school. Wat niet weet, wat niet deert.
Democritus en Lucretius waren de grootste tegenstanders van Plato. Maar wie kent ze? In de geschiedenis van het denken zijn ze weggemoffeld omdat mensen met macht veel liever gebruik maakten van Plato en zijn net iets minder verderfelijke leerling Aristoteles. Wat kennis van de filosofie is dan ook helemaal niet weg als je over een probleem, het Zuideinde, bijvoorbeeld, wilt nadenken. Dat het zonder Platoonse orde en Platoons idealisme ‘Sodom en Gomorra' wordt, is het zielige idee van mensen die zich gestuit voelen bij het tot stand brengen van ‘volmaakte' oplossingen.
Peter Louter
Nb. Je hebt natuurlijk van die mensen waarbij je niets ten nadele van Plato of Aristoteles mag zeggen. Hen raad ik graag het boek aan van de beroemdste filosoof van de vorige eeuw: Karl Popper. Zijn boek: ‘De open samenleving en haar vijanden', wordt nog steeds goed verkocht en veel gelezen.