Dialecten, spraakgebreken en overige accenten
Ik probeer mijn kinderen het Zaans bij te brengen. Het zangerige 'heus met scheufpeu' dus in plaats van het bijtende, Amsterdamse 'huiuiuis met schuifpuiui, weet je?'. Niet dat ik wat heb tegen Amsterdammers maar mijn oudoom Hendrik behoorde zo ongeveer tot de laatste generatie die het Oud-Zaans nog vloeiend sprak en dat wil ik in ere houden. Het einde van een dialect nadert en dat vinnik zonde want een dialect ies koeltoer! Net als het fierljeppen, koekhappen, zaklopen en schapenneuhken, al heb ik dat laatste tot op heden gelukkig weten uit te stellen.
Wat mij aan al die dialecten en accenten opvalt is dat ze vaak per dorp verschillen. Buurgemeente Purmerend praat bijvoorbeeld heel anders. Hoorn, Alkmaar, Haarlem en Hilversum verschillen ook enorm van elkaar. Zelfs de inmiddels behoorlijk met elkaar vergroeide dorpen Edam en Volendam spreken letterlijk en figuurlijk niet dezelfde taal. Hoe kleinder de plaatsjes, hoe meer men 't spreekt. Neem nou Limburg en Vlaanderen: Daar heeft ieder gehucht of verzameling huizen met kroeg haar eigen spraakgebrek. Een spraakgebrek ja! Ik begrijp er namelijk meestal bitter weinig van als ik het op de televisie hoor. Maar dat is ook wel weer mooi. Zo ben je echt 'uit' in eigen land. Randgemeente Almere en buitenwijk Lelystad zitten vol met voormalige Hoofdstedelingen en praten dus behoorlijk amsterdams. Net als Purmerend trouwens.
Maar Friesland spant de kroon. Friesland heeft geen dialect, Friesland heeft een eigen taal; inclusief een officieel staatsexamen. Zelfs de Bijbel, Wikipedia en Harry Potter zijn in het Fries verschenen. Er moet dus iemand zijn die woorden als dreuzel, internet, Openbaringen en zwerkbal vertaald heeft naar het Fries. Zou er een commissie bestaan die deze woorden goedkeurt eigenlijk? Een Vergadering van Ouwe Friese Stamhoofden, bijeen geroepen op een terp om te praten over de nieuwe ontwikkelingen in 't Frysk? Een soort Friesgroen Boekje dus? Ik vermoed het wel. Deze bijeenkomst zal ongetwijfeld bestaan uit doorgewinterde ijsmeesters van de Vereniging 'De Friesche Elfsteden'. Die hebben, sinds de opwarming van de aarde toch geen barst meer te doen en dragen het Friesche Hart vol trots en op de juiste plaats.
Maar goed, even terug naar het Zaans. Net als het industriële erfgoed van de Zaanstreek is ook het Zaans zelf onderdeel van de streek en dient als zodanig behouden te blijven. Cultureel erfgoed, als het ware. Het begin is er: Ieder jaar het Zaans Dictee. Nog niet zo ingewikkeld als het Groot Dictee der Nederlandse Taal maar dat kan ook niet. Zo zijn wij Zaankanters niet. Als je het niet in drie woorden kunt zeggen is het vast te ingewikkeld. Wai ben een nugter volk.
Dit alles lijkt mij een schone taak voor het Zaans Museum. Naast het leren maken van zeep en het bakken van koekjes kunnen zij de jongeren vertellen over het Zaans; de taal die onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van onze mooie regio. Wij zijn er groot mee geworden en daar mogen we best trots op zijn.