Carnaval der bange burgers

Volendam is Nederland in het klein. Een op de drie kiezers stemde er op Wilders. Net als elders in het land zoekt een ‘muitende middenklasse' naar houvast in onoverzichtelijke tijden. Een ‘jas' wordt iemand die niet uit Volendam komt in de volksmond genoemd.

‘Dat zijn jassen', zegt een licht beschonken Volendammer op de Dijk over de pakweg acht Zuid-Limburgers die helemaal vanuit Amstenrade naarVolendam zijn gereisdomer te feesten tijdens de vierdaagse kermis, het traditionele volksfeest van Volendam dat elk eerste weekeinde van september wordt gehouden. Al vroeg in de middag staan de Limburgers op de Dijk te hossen. Gehuld in carnavalskleding, zelfs in pyjama, en aangeschoten. ‘God is Volendammer',‘Nothingisimpossible'en‘Have fun' staat er op een feesttent geschilderd.
Het zijn niet meer alleen Volendammers die meedeinen op de bonkende geluidsgolven.

Volendam is de spiegel van Nederland, schreef Frank van den Heuvel, redactielid van Christen-DemocratischeVerkenningen,nahet dramatische verlies van het CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen, in een essay in deze krant. Daar wordt alles uitvergroot: voetbal, vissers en volksmuziek.Wat zich op 9 juni vooral in Limburg afspeelde, gebeurde eerder in Volendam.

In 2009, bij de verkiezingen voor het Europees Parlement,stemdebijnaeenopdetweekiezers er op Wilders. Op 9 juni was dat een op de drie. ‘Sociologen, politici en anderen die willen weten hoe Nederland in elkaar zit, moeten naar Volendam afreizen', aldus Van den Heuvel. ‘Volendam is net Valkenburg', zegt Kees Snoek (48), die samen met zijn vrouw Claudia (40) door de Zeestraat loopt op weg naar de Dijk. ‘We hebben niets tegen jassen, hoor, maar vaak vragen we ons af: waar zijn ze nou?' Met ‘ze' bedoelt Snoek échte Volendammers.
‘We zijn één grote familie', vult zijn vrouw aan.

‘Jemistzenu.VroegerwasdekermiseenVolendams feest. Nu zoek je elkaar in de massa. Je hebt op zo'n kermis toch momenten dat je even samen met elkaar wilt zijn.' Snoek verdient zijn brood met de verkoop van zonweringen. ‘De zaken gaan goed. Volendammers zijn hardwerkende mensen. Er zijn hier veel miljonairs, maar het blijven normale mensen.We merken hier niets van de crisis.'

De statistieken lijken Snoek gelijk te geven. De gemeente Edam-Volendam telt 28.500 inwoners, van wie er ruim 21.000 inVolendam leven. Slechts 285 mensen zijn werkloos. De gemeente telt zo'n duizend niet-westerse allochtonen, maar van islamofobie of vreemdelingenhaat is weinig te merken. Want behalve ‘jassen', worden ook ‘overjassen' hartelijk ontvangen in het voormalige vissersdorp.

Ook al gingen veel stemmen naar Wilders, de sympathie voor de geblondeerde Venloër lijkt al bekoeld. ‘Hij is even onbetrouwbaar als andere politici', zegt Snoek over de voormalige liberale politicus. ‘Om mee te praten over de formatie heeft hij zijn belofte dat er niet te tornen valt aan de AOW-leeftijd verbroken.' Nell Tol (45)-geborenengetogen inVolendam - loopt de kermis af, nadat ze bij haar ouders op visite is geweest. Haar zoontje Alec (7) heeft net een plastic katapult gewonnen bij het ballen gooien in de blikwerptent op de hoek van de Zeestraat. Nell Tol is het vijfde kind uit een vissersgezin van zes en vertrok als enige van de familie uit Volendam. Ze woont in Amsterdam en werkt er als wijkverpleegkundige.

‘Ik had al vroeg het gevoel dat ik mijn ei niet kwijt kon. 's Avonds om zes uur houdt het leven hier op. Het is een hechte gemeenschap waar men erg op elkaar let: vrouwen zorgen voor de kinderen en mannen gaan werken.' De traditionele man-vrouwverhoudingen zijn volgens haar niet veranderd, ‘wel wat verbeterd', geeft zetoe.‘MaarVolendamkunjegeenvissersdorp meer noemen. Mijn vader was visser, maar de vloot bestaat nietmeer.Wat dat betreft is erwel veel veranderd', zegt ze met een zweem van nostalgie.

Eén traditie houdt wel stand: de kermis.
Terwijl in Spanje een op de vijf werkloos is en in de Verenigde Staten grote groepen uit de middenklasse bij de voedselbanken belanden, viert Nederland dit jaar massaal feest, te land en te water: de ‘huldiging' van Oranje - ook al was het WK verloren-de Gay Parade, Sail en het Prinsengrachtconcert. Nederland ontwikkelt zich in hoog tempo tot evenementensamenleving. Samen met België wordt nu gepoogd het WK voetbal binnen te halen. Voorstanders wijzen erop dat het WK goed is voor de nationale trots, ons gevoel van eigenwaarde. Tegelijkertijd ontwikkelt Nederland zich meer en meer tot een land van onverwachte gebeurtenissen. Een vrolijke menigte, zoals die tijdensdeKoninginnedagviering in Apeldoorn in 2009, vervalt tot rouw na het incident bij de Naald. Tijdens de Dodenherdenking op de Dam stuift de menigte na een schreeuw in paniek uiteen. In de hunkering naar eenheid en samenzijn sluimert de angst, de desoriëntatie en een onzeker perspectief op de toekomst.

Voorlopig lijkt de crisis Nederlanders niet te deren, als althans de macro-economische cijfers kloppen: de werkloosheid blijft beperkt tot 5,7%, de consumptieve bestedingen nemen toe, het exportvolume ligt weer boven het niveau van voor de kredietcrisis en de internationale concurrentiepositie is verbeterd. Twee jaar na de val van Lehman Brothers is het alsof ‘De Grote Recessie' nooit heeft bestaan en blijkt het Centraal Plan Bureau met zijn sombere prognoses, onder meer een werkloosheid van bijna 10%, de plank te hebben misgeslagen.

Nederlanders zijn gelukkige mensen, staat te lezen in ‘Crisis in aantocht?', een studie van het Sociaal en Cultureel Planbureau, dat onderzoek verricht naar het sentiment onder burgers: 82% van de Nederlanders noemt zichzelf (zeer) gelukkig.Toch vindt de meerderheid dat het de verkeerde kant op gaat. Tevredenheid over de persoonlijke situatie en een algeheel gevoel van onbehagen over de samenleving gaan hand in hand. Deze hedendaagse paradox is al veelvuldig geanalyseerd. Vaste ingrediënten keren steeds terug: ‘9/11' als ‘keerpunt', gevolgd door de moord op Pim Fortuyn(6mei2002)endieopTheovanGogh(2 november 2004) als belangrijke momenten voor de Nederlandse situatie.

Politiek en maatschappelijk vertaalt de onvrede zich in ‘de muitende middenklasse', zegt Sylvester Eijffinger, hoogleraar financiële economie in Tilburg. Volgens hem is de politieke en economische elite in hetWesten er niet in geslaagd de harten van de hardwerkende en belastingbetalende middenklasse te veroveren.
‘Het politieke midden is uitgedund. 9/11, het faillissement van Lehman en de eurocrisis hebben dat proces versterkt, maar het begon eerder.

De middenklasse is conservatief. Die heeft een koophuis of een tweede auto en wil die zaken behouden. Door globalisering verdwijnen banen. De zorg wordt duurder, het onderwijs slechter. De lastenverzwaring komt altijd bij de middenklasse terecht, maar die pikt dat niet meer. Inelke westerse democratie is dit proces gaande.' Maar wie zijn heil zoekt bij PVV of SP, komt bedrogen uit. ‘Les extrêmes se touchent', zegt Eijffinger. ‘Gedreven door emoties als angst en onzekerheid stemt men op die partijen. Rationeel gezien gaat men daarmee tegen zijn eigen belang in, want die partijen bieden uiteindelijk geen oplossingen.'

Eijffinger refereert aan de socioloog Max Weber. ‘Er zijn geen "Hoffnungsträger" meer, figuren die de burger hoop kunnen geven', een term die ook socioloog en CDA-minister Ab Klink hanteert voor Obama. ‘De politieke elite slaagt er niet in nieuwe en wenkende perspectieven te bieden. De burger voelt zich in de steek gelaten. Er is weinig vertrouwen in de bestuurlijke elite van Den Haag. Die doet niets voor de middenklasse en heeft geen antwoord op het snelle tempo van de globalisering.'

Zekerheden staan op de tocht, voor burgers én ondernemingen. In Nederland uit de onzekerheid zich deze zomer in het verlies van hooggekwalificeerde banen bij Organon. En TNT - als PTT ooit de grootste werkgever van Nederland - ontdoet zich van zijn postdivisie en postbodes. Zelfs oranje als bedrijfskleur biedt geen garantie. Andere iconen van trots en zekerheid eroderen: de verzorgingsstaat, teken van beschaving en solidariteit, brokkelt af en de veronderstelde ‘waardevastheid' van het pensioenstelsel verdampt nu een lage rente de toekomstige waarde van de pensioenreserves in hoog tempo wegvreet.

Olaf Sleijpen, hoogleraar Europees economisch beleid aan de Universiteit Maastricht en directeur bij pensioenuitvoerder APG, relativeert de huidige crisis. ‘Ze is een onderdeel van ons economische systeem. We moeten haar niet erger maken dan ze is. De redding van de banken en het laten oplopen van overheidstekortenwaseen noodzakelijk kwaad.Vergeleken met de jaren dertig hebben beleidsmakers goed gereageerd. Bovendien vindt de crisis plaats in een tijd dat we grotere buffers hebben dan ooit. Het is niet het einde van de wereld. Er vindt nu in economentermen een ‘creatieve destructie' plaats. Een crisis brengt ook goede dingen, het zal alleen even duren voordat mensen dat merken, want het economisch herstel gaat geleidelijk. Het kost tijd om de lucht uit het opgeblazen financiële systeem te laten lopen. Die geleidelijkheid is ook goed. Wanneer onevenwichtigheden niet worden afgebouwd, loop je het risico op een volgende crisis.'
Een ander gevaar is volgens Sleijpen het protectionisme.

‘Voor een open economie als Nederland is zoiets funest.' Ook de reflex bij veel Nederlanders om zich achter de dijken te verschansen is ‘killing', aldus Sleijpen. ‘De wereld is nu eenmaal complexer geworden en mensen houden niet van onzekerheid. Die onzekerheid kun je niet wegnemen. Politici en beleidsmakers zouden mensen eraan moeten laten wennen dat de wereld nu eenmaal niet zo zeker is.' Massapsycholoog Jaap van Ginneken, die onlangs Gek met geld schreef, een boek over financiële psychologie, vindt dat mensen voortaan bedacht moeten zijn op onverwachte gebeurtenissen.

‘Ons leven is de afgelopen tien jaar in de war geschopt door 9/11, de kredietcrisis of het seksuele misbruik binnen de katholieke kerk. Ik denk dat er de komende tien jaar meer rare dingen zullen gebeuren.We leven in interessante tijden.' Volgens Van Ginneken helpt het als politieke middenpartijen én ondernemingen erin slagen afzonderlijke en ogenschijnlijk toevallige gebeurtenissen om te smeden tot een samenhangend verhaal, dat zichzelf doorvertelt. ‘Onze tijd heeft verhalenvertellers nodig: "narrators".

En het helpt als je dan hoop uitstraalt en een beetje knap en intelligent bent, zoals Obama.' Kees Tol(78),vadervanNell Tol, is zo'n verhalen verteller, maar dan van de oude stempel. Hij voer vanaf zijn twaalfde - ‘ik was de derde van elf kinderen, dus ik moest al vroeg met mijn vader mee' - op het IJsselmeer om paling, spiering of snoek te vangen. Dat was net na de afsluiting van de Zuiderzee, toen er nog geen polders waren en er visrijke gronden waren.

Zestien jaar geleden hield hij op, vertelt hij in zijn woning aan de Molenweg, die het gezin in 1958 betrok met toen nog uitzicht op de koeien. ‘Volendam was straatarm. Het was een nederzetting van mensen overal vandaan', vertelt zijn vrouw, Geertje Tol, geboren Kwakman. Evenals vele Volendammers ontmoetten ze elkaar in 1954 op de kermis, huwelijksmarkt bij uitstek. De fotoboeken komen op tafel en Tol vertelt overdeVolendamsevissersvlootvanweleer.Nu zijn er maar drie schepen over, want er is bijna geen vis. ‘Ik ben een kind van de haven.We visten met lijnen, met haakjes eraan, op paling. Ik heb 40.000 kilometer lijn binnengehaald, 25 kilometer per dag. Ik ben de aarde rond geweest. ' Nog altijd loopt Tol vijfmaal daags naar de Dijk. De oude palingvisser houdt een oude legende levend over het Franse schip La Lutine - letterlijk: (vrouwelijke) kwelgeest - dat later onder Engelse vlag voer en in 1799 op weg naar Hamburg voor de kust van Vlieland verging.

Het fregat had veel goud en zilver aan boord en het gerucht gaat dat twee broers uit Volendam de staven clandestien hebben opgevist, want ‘plotseling waren ze heel erg rijk'. Over het stemgedrag van zijn dorpsgenoten kanTol zich opwinden. ‘Mensen dieopdePVV stemden, stemden ook op Pim Fortuyn. Maar ze hebben geen échte mening. Wij zijn van huis uit conservatief en katholiek, dus CDA, maar het ergste vind ik dat de jongeren die op Wilders stemmen, hun "roots" verraden. De stem voor het CDA raakt zo kwijt.'

Terwijl Volendamse ondernemers met hun personeel doorzakken in hun cafés, staat Rob de Ridder (33) uit Heerhugowaard voor café 't Havengat. ‘Alles kan in Volendam. De kermis hier is uniek. In Heerhugowaard lopen ze te zeuren als de muziek te hard staat. Maar ik zou niet in Volendam willen wonen. Je komt hier niet zomaar tussen. Je blijft altijd een jas.' ‘In onze tijd hebben we verhalenvertellers nodig, die erin slagen gebeurtenissen tot een samenhangend geheel om te smeden'