De ramp als inspiratiebron voor kunst (foto)

Of het nu componisten, tekstschrijvers of beeldend kunstenaars zijn: wie kunst creëert, werkt vanuit zijn emotie. Angst, verlangen en betovering door schoonheid zijn daarom steevast bronnen van inspiratie. Nadat de Nieuwjaarsbrand het gevoelsleven van Noord-Holland op zijn kop zette, werd ook de ramp een thema voor liedjes, boeken en beeldende kunst.

Zijn lied mocht geen ramptoerisme zijn, vond Volendammer Harmen Veerman. Geen claim op verdriet. „Ik heb mijn dochter nog. Ze was in De Hemel en is er naar verhouding goed uitgekomen. Dan magie alleen maar dankbaar zijn." Maar de herinnering aan de rampnacht zit nog altijd in zijn hoofd. De sirenes, de paniektelefoontjes, de onzekerheid over waar Sanne zou zijn. En óf ze er nog wel zou zijn. De zoektocht door storm en wind. De opluchting toen hij haar uiteindelijk vond, op blote voeten in de sneeuw, omdat haar laarzen door de hitte aan de vloer van de kroeg waren blijven plakken. Kort daarna was er de ontreddering, toen ze hoorden hoe het noodlot had toegeslagen onder haar vrienden en vriendinnen.

Jarenlang stopte de zanger/ gitarist zijn herinneringen aan de rampnacht weg, in een hoek-je van zijn geheugen. „Het was zo onwezenlijk geweest dat ik er weinig anders mee kon dan verdringen. En toen vorig jaar de eerste gedachten voor een liedje opkwamen, drukte ik die nog weg. Want het voelde niet goed om te schrijven over verdriet dat anderen veel harder te pakken had dan mezelf."

Die aarzeling viel weg toen hij bij een concert van Milow was, in Paradiso. Daar zong de Vlaamse singer-songwriter een lied over de ondergang van The Harold of Free Enterprise. „Het was zó mooi, zó integer, dat ik dacht: het kan dus wél." Diezelfde week schreef hij de muziek en de tekst voor 'The-re's a fire upstairs in heaven'. De titel heeft een dubbele betekenis. „Ik verwijs niet alleen naar de gebeurtenissen op de Dijk, maar ook naar het levensvuur van de hemel."

Weerzien
Op de single - die dit najaar verscheen - hoor je hem gevoelig en verhalend zingen over de gebeurtenissen van de nacht. „Ouders die toen net als wij aan het zoeken waren, herkenden zich erin. Dat vond ik heel belangrijk." In de tekst schuilt de verwachting over een weerzien met de jongeren die de nacht niet overleefden. „Omdat het fijn is dat te kunnen geloven."

Om afstand te houden schreef hij het bewust in het Engels. Die afstand viel weg toen zijn 87-jarige schoonmoeder hem vroeg om de woorden voor haar in het Nederlands te vertalen. „Na een paar zinnen hield ik het niet meer droog. Dat werd te heftig."

Vrijwel voor de deur van het café houdt ook beeldende kunst de herinnering aan de rampnacht levend. Op de rug van de Dijk - tussen de straat en de haven - is een mozaïek van gebakken en geglazuurde tegels aangebracht. In deze tegels weerspiegelen tekeningen de emoties rond de gebeurtenissen van tien jaar geleden op deze plek. Zo zie je een trapje naar een wolkenhemel, handen die elkaar zoeken en de symbolen van geloof, hoop en liefde.

Onverwerkt leed
Het idee is van kunstenares Jans van Baarsen, die aan de haven woonde. Voor het bewerken van de tegels vroeg ze jonge cafébezoekers en hun ouders om hun medewerking. „Met meer dan honderd Volendammers zijn we aan de slag geweest. Mensen die eigenlijk geen speciale band hebben met kunst.

Maar toen ik ze vroeg om hun verdriet in de tegels van zich af te tekenen, kwam er veel onverwerkt leed naar boven. Als je een beroep doet op het gevoel, blijkt ieder-een in staat om iets moois te maken. Zo werd het geheel een bundeling van emoties. Een monumentje van verwerking."
Wie welk tegeltje heeft gemaakt, is ter plekke niet te zien. „Volendammers houden er niet van om op de voorgrond te treden", zegt de kunstenares. "Het papiertje met de lijst van namen en tegels ligt op het gemeentehuis. We hebben de afspraak dat het daar de eerste 25 jaar in een kast blijft."
Het geheel is overwegend blauw, wat verwijst naar water. Water is ook de naam van het kunstwerk. „Het laat zien dat water hier de eerste hulp bood, toen dat zo hard nodig was. En tegelijk staat water voor een nieuw begin." Ook de bedenkster zelf is er regelmatig te vinden. „Als ik daar sta, krijg ik nog altijd kippenvel."

Hoe de ramp Volendam tien jaar na dato nog bezighoudt, blijkt ook uit een muzikale voorstelling die dorpsgenoten op Nieuwjaarsdag brengen in de Vincentiuskerk. De titel: 'Volendam, tien jaar later'. Een koor, solisten en muzikanten brengen daarin zelfgeschreven liedjes die verwijzen naar de Nieuwjaarsbrand. „In het eerste deel vestigen we de aandacht op de overleden jongeren. „Daarin zingt een vader voor zijn omgekomen zoon", zegt samensteller Albert Hoekstra. Het tweede deel focust op de veerkracht van de gewonde slachtoffers.

„Zwaar getroffen jongeren hebben laten zien dat ze ondanks hun verwondingen de top hebben bereikt. Liedjes rond dat thema vertellen hun eigen verhaal. De voorstelling is bedoeld om te verwerken en om elkaar hoop en houvast te kunnen bieden."

De repetities zijn in volle gang. Het zijn beladen repetities, zegt Hoekstra. „Elke tekst en elke noot komt voort uit emotie. Door die mijlpaal van tien jaar merk je nu hoe sterk het iedereen weer aangrijpt. Daarom hou ik er rekening mee dat sommigen zich op het laatste moment tóch terugtrekken omdat ze bang zijn dat ze breken, voor de microfoon. Het ligt allemaal nog zo gevoelig."