Frans Koning: “Nederland is het orgelmekka van de wereld”

Het komt zo eens in de zoveel tijd voor dat je iemand muziek hoort maken en er onbewust door wordt meegesleept. Je kent dat wel; je loopt in een kledingszaak en ergens op de achtergrond is er een pakkend deuntje waar je al heel snel van wilt weten welke muzikant, vocalist of band dat nu eigenlijk is. Ditzelfde overkwam mij een aantal jaren geleden toen ik in de Grote Kerk een organist de entreemuziek bij een kerstdienst hoorde spelen. Zoiets is niet uit te leggen. Al snel was ik mijn omgeving, de liturgie en de ietwat ongemakkelijke zitplaats vergeten en liet mij verrassen door de intonatie die de organist bij het stuk had verzonnen. De naam van de dader, Frans Koning, sloeg ik direct op en ik nam mij voor hem eens voor deze rubriek uit te nodigen. Mijn invitatie werd door de bescheiden vutter aarzelend geaccepteerd. “Ik heb immers niet zo gek veel te vertellen”, verzekerde hij mij. Toch zaten wij afgelopen week tegenover elkaar in de secretarie van de Lutherse Kerk.

Foto Cor Kes - www.luxphotography.nl

Kun je iets over jouw jonge jaren vertellen?

Zoals je wel zult weten ben ik geen echte Edammer. Ik ben geboren in Nieuwendam en bracht mijn jeugd door in een bijzonder kerks gezin. Wij waren hervormd en ons leven was daar dan ook geheel op ingericht. Serieus en consciëntieus, daar kwam het wel op neer en zo zit mijn karakter ook in elkaar. Ik doe de dingen graag goed.

Zat bij jou het muzikale dicht aan de oppervlakte?

Jazeker! Ik denk dat ik rond een jaar op 8 moet zijn geweest, toen ik een meer dan normale belangstelling voor een harmonium kreeg. In de volkstaal werd het een ‘psalmenpomp’ genoemd en ik vond het geluid, de constructie en rol die het vervulde, meer dan fascinerend. Dat wilde ik ook!

Hoe reageerden jouw ouders op deze wens?

Fantastisch. “Weet je wat? Jij krijgt pianoles”, zei mijn vader en zorgde er vervolgens voor dat er thuis een gerestaureerde piano kwam te staan, waarop ik al mijn muzikale energie kwijt kon. Die lessen heb ik dan ook jarenlang gevolgd en tussendoor probeerde ik het ook nog even op de viool.

Was dat ook zo’n succes?

Ik dacht van niet. Het geluid wat ik er uit wist te krijgen had meer weg van gekerm dan van fatsoenlijke melodieuse muziek. Het was mij in ieder geval vrij snel duidelijk dat ik het bij het klavier moest houden.

Ik neem aan dat je jeugd niet alleen uit pianospelen bestond

Zeker niet. Wat ik al aangaf, ik doe de dingen graag goed en dat ging ook op voor mijn studie en werk. Ik deed het gymnasium beta, studeerde nog eventjes biologie en raakte uiteindelijk terecht bij Reed Elsevier. Hier heb ik 38 jaar als redacteur van Engelstalige boeken en tijdschriften gewerkt. Deze boeken en tijdschriften hadden betrekking op paleontologie, de wetenschap die de ontwikkeling van het leven op onze planeet in het geologisch verleden, gebaseerd op alle fossiele resten of sporen van organismen, bestudeert.

Naast studeren was er natuurlijk ook nog tijd voor vertier. Ik was weliswaar geen prototype nozem, maar ik raakte toch in een band die soulmuziek speelde. Blazers, gitaren, drums, zang en toetsen, het was een leuke periode. Spelen in een band vond ik echter toch een heel gedoe. Bus huren, apparatuur regelen, nummers uitzoeken voor diverse instrumenten aangezien de andere bandleden dat niet beheersten, na 1 jaar muziekbusiness vond ik het meer dan genoeg.

De piano maakte plaats voor het orgel

Zo rond mijn 15e begon ik met het idee te spelen dat een orgel toch heel wat meer uitdagingen met zich mee zou kunnen brengen dan een piano. Er komt een pedaalklavier bij, meerdere registers, je kunt spelen met intonatie en geluid. In 1970 vetrok mijn leermeester Kees Verkerk als organist in de Nieuwendammer Hervormde Kerk en nam ik het over. Ik heb er tot 1990 met heel veel plezier gespeeld. Deze periode was een zeer goede leerschool.

Wat spreekt jou aan in een orgel?

Het orgel stond en staat bekend als de koning der instrumenten. Het was - en het is nog steeds - een geweldige mechanische uitvinding, waarmee je in staat bent een enorm breed scala aan geluiden te produceren, die je met een enkel instrument nauwelijks voor elkaar kunt krijgen. Daarnaast spreken de ondersteunende rol van het orgel, het improviseren en intoneren mij bijzonder aan. Tot op de dag van vandaag blijft het orgel mij boeien. Zo ben ik momenteel met mijn vriend Nico Vriend bezig er een te bouwen. Ik zal het je zo dadelijk laten zien, het is toch iets bijzonders. Alles zelf met de hand gemaakt, het meeste uit eikenhout. We hebben de toetsen ergens opgedoken bij het grofvuil.

Is Nederland een bijzonder orgelland?

Nederland is het orgelmekka van de wereld. Er zijn hier ontzettend veel historische orgels te vinden, die in prima staat zijn. Het orgel in de Grote Kerk dateert bijvoorbeeld uit 1663. Het is goed gerestaureerd en voorziet nog steeds in alle behoeften. Ik maak met Nico regelmatig trips in Nederland, waarbij wij kerken bezoeken die beschikken over unieke orgels. Tijdens mijn vakanties probeer ik ook steeds een orgel te bespelen, als ik daar tenminste de kans voor krijg. Meestal wordt ik gastvrij ontvangen, wanneer ik een dergelijk verzoek indien, al gaat het niet overal even soepel. Wat misschien ook nog leuk is om te vertellen; sinds een aantal jaren is het orgel in de RK kerk in onbruik geraakt. Daarvoor in de plaats wordt nu een elektronisch orgel gebruikt. Sinds begin 2011 hebben Nico en ik een aantal dagen besteed om het pijporgel weer bespeelbaar te krijgen en we hebben al behoorlijke vorderingen gemaakt. Er is nog een hoop te doen maar we hopen toch dat het weer geregeld gebruikt gaat worden.

Hoe bereid jij je voor als je zondags moet spelen?

Ik heb eerst overleg met de predikant. Zijn of haar voorkeur speelt natuurlijk een hele belangrijke rol. Dan speelt het jaargetijde nog een rol. Ook daarin kunnen flinke verschillen optreden qua muzikale setting. Vervolgens ga ik nadenken over de entree, de dienst en het vertrek. De entree wordt meestal met een bekende melodie ingezet. De dienst is vrij klassiek, zeg maar meer volgens het boekje en het vertrek is dan weer een vrij stuk waarin ik iets meer creativiteit kwijt kan, dan in de andere delen.

Wie zijn je favoriete componisten ?

Bach staat bij mij voorop. Daar is geen twijfel over. Daarnaast kan ik genieten van het werk van Buxtehude, Pachelbel, Sweelinck en ook het werk van Mendelsohn vind ik bijzonder fraai.

Schrijf je zelf ook muziek?

Daar zeg je wat! Een kleine 20 jaar geleden heb ik mij eens op dat gladde pad begeven. Ik heb toen een mis geschreven die in Bovenkerk 2 keer is uitgevoerd. Het werk is gebaseerd op Oud-Nederlandse kerstliederen. Het is een vrij lang stuk van 30 minuten en het is qua organisatie ook een flinke klus om uit te voeren. Je hebt instrumentalisten, een koor en nog enige andere dingen nodig om het goed te kunnen brengen. Ook nu nog zit ik wel eens te improviseren op bestaande melodieën, maar het heeft nog geen andere nieuwe diensten of missen opgeleverd.

Het is denk ik wel genoeg geweest, vind je ook niet? We moesten maar eens naar het orgel van deze kerk kijken en natuurlijk onze eigenbouw. Ik ben benieuwd wat je er van vindt. Wist je trouwens dat het orgel van deze kerk een origineel Bätz-orgel is?