Kerntaken en Kernwaarden

De gemeente heeft het maar wat druk met het organiseren van inspraak. Op 12 en 13 december mag iedereen meepraten over de `toeristische visie Edam-Volendam'. Tegelijkertijd is de gemeente ook benieuwd hoe u aankijkt tegen haar visie op de kerntaken van de gemeente.

Bent u al gebeld?

Dat zou zo maar kunnen. De gemeente heeft een bureau voor marktonderzoek opdracht gegeven om vanaf 7 december burgers en bedrijven te bellen. Aan de hand van vragenlijsten mag u uw mening geven. Natuurlijk heeft u de nota 'Kerntaken' allang gedownload van de gemeentelijke website, heeft u die nota grondig bestudeerd en zit u al een paar dagen klaar bij de telefoon om uw mening te kunnen geven. Maatschappelijke, culturele en sportorganisaties hebben het makkelijker. Die worden uitgenodigd voor twee speciale debatavonden waar ze met stemkastjes mogen meepraten over stellingen en vragen.

Wie is de gemeente nu eigenlijk?

Het is goed om ons weer eens te realiseren dat wij, u en ik, de gemeente zijn. Omdat het wat lastig is om met zijn dertigduizenden de gemeente te besturen hebben we een gemeenteraad aangesteld. De gemeenteraad wijst voor het dagelijks bestuur een college aan en het geheel staat onder leiding van een onpartijdige burgemeester. Soms heb ik de indruk dat dit nog wel eens wordt vergeten en men bij de gemeente denkt dat zij de gemeente is. Het zou mooi zijn als dat in een kerntakendiscussie eens goed aan de orde komt. Nu lijkt het er te vaak op dat men zich bij de gemeente niet afvraagt: "hoe had u het gehad willen hebben", maar, zogenaamd namens ons, vaststelt hoe we geknipt willen worden. Een goed voorbeeld is de "toeristische visie". We mogen er over meepraten, maar de gemeente heeft al bepaald dat we onze rol moeten vervullen als toeristisch ambassadeur in het beleid dat door haar bepaald is.

Goed huisvader

Zo is het bedoeld. De gemeente bestiert als een goed huisvader. U weet hoe het is. In een gezin moeten de ouders het ene kind stimuleren, het andere afremmen, het volgende in de gaten houden dan wel beschermen of elders onder brengen omdat het meer zorg nodig heeft dan het gezin kan geven. Voor de gemeente ziet de samenleving er op dezelfde manier uit. Ze kan niet op alles op dezelfde manier reageren. De teneur van de nota `kerntaken' is een beetje dezelfde aanpak voor ieder probleem. Kort gezegd: de huisvader trekt zich een beetje terug, de kinderen moeten het zo veel mogelijk zelf doen. Het argument is dat de gemeente steeds minder geld heeft om uit te geven.

Verwarrend

Is een andere richting nu echt nodig? Daarover ben ik in de war geraakt. In de nota staat nota bene (pagina 8): `De burgers van de gemeente Edam-Volendam worden getypeerd door een grote mate van zelfredzaamheid en tegelijk een sterke onderlinge betrokkenheid. Dit uit zich onder andere in een hoge organisatiegraad; de inwoners voorzien in veel behoeften'. We hebben dus al een gemeente waar heel veel andere gemeenten knap jaloers op kunnen zijn. Maar onze gemeente vindt dat haar beleid daar nog beter op kan aansluiten. Als voorbeeld geeft ze dat de subsidie op de muziekschool wel 'wegbezuinigd' kan worden, want er zijn voldoende andere voorzieningen voor het volgen van muziekles. Ergens anders schrijft ze weer dat ze alleen datgene faciliteert waar voldoende draagvlak voor is.

Bezwaar

Nou heb ik helemaal geen verstand van muziekscholen, maar ik heb bezwaar tegen het denkmodel. Dwingende en dominante denkmodellen die aan alles richting geven, hebben het bezwaar dat ze tekort doen aan de geschakeerdheid en cornplexiteit van een samenleving. In Volendam (ik weet niet hoe dat in Edam is) kun je overal gitaarles, drumles en keyboard-les volgen. Maar hoe zit dat met harp, hobo, fluit of cello? Is daar niet voldoende draagvlak voor in de samenleving? Is daar voldoende aanbod in zodat we het zonder muziekschool af kunnen? Laten we zo niet een deel van de variëteit en diversiteit uitsterven? De muziekschool is hier maar een voorbeeld.

Voldoende draagvlak?

Het is eigenlijk populistisch om als gemeente alleen datgene te honoreren waar voldoende draagvlak voor bestaat in de samenleving. Samenlevingen hebben hun sterke en zwakke kanten. Met zo'n zwakke kant zul je je als gemeente wel bezig moeten houden. Je zult actief moeten zijn als gemeente om op zo'n terrein draagvlak te ontwikkelen voor noodzakelijk beleid. Omgekeerd heeft de gemeente bijvoorbeeld ook te maken met (handhavings)taken waarvoor weinig sympathie bestaat.

Mode

Net zoals er bij kleding wisselende modes bestaat, geldt dat ook voor het beleid in organisaties. Het onderwijs is zelfs berucht geworden door de snel op elkaar wisselende modes. Ook zo'n kerntaken-discussie is een gevolg van mode. Het is in. De bestuurders en ambtenaren zijn bevangen geraakt door een bepaalde opvatting van besturen die richting moet geven aan de toekomst. Nu al kun je uitrekenen dat over een paar jaar de schade die het gevolg is van zo'n mode weer zal moeten worden hersteld. Wie zich daar nu al zorgen over maakt, wordt in zo'n discussie weggehoond. Dat is precies het bezwaar dat ik tegen dit soort discussies heb. Bij dit soort richtinggevende opvattingen springt men vaak te gemakkelijk om met complicaties, complexiteit, nuances en niet goed doordachte onbedoelde gevolgen. Bovendien gaat het om een discussie zonder ankers. Over kerntaken kun je het pas eens worden als je al eerder hebt vastgesteld wat de kernwaarden en de daaruit volgende kerndoelen zijn.

Edam en Volendam

Deze discussienota over de kerntaken is bepaald niet waardenvrij. Hij staat bijvoorbeeld bol van de neoliberale opvattingen als richting gevende waarden. Het is nog maar de vraag of we het daar tegenwoordig over eens zijn. Maar ik wil het niet te ingewikkeld maken. Laten we ons eens de vraag stellen of we voor Edam en Volendam kunnen volstaan met hetzelfde beleid? Delen die beide kernen dezelfde opvattingen, hebben ze dezelfde waarden en normen en passen ze in hetzelfde denkmodel als we het over kerntaken hebben? Of zijn er te respecteren verschillen die tot uitdrukking moeten komen in het beleid? Ik stel de vragen maar zonder te weten wat de antwoorden zouden moeten zijn. Maar het zijn wel vragen die van belang zijn en dat geldt niet alleen voor het verschil in cultuur tussen beide kernen. De samenstelling van de bevolking verschilt, de omvang van de bevolking verschilt, de bebouwde oppervlakten hebben hun eigen karakteristieken en ik denk ook dat de behoeften verschillen.

One size fits all?

Besturen doe je vanuit normen en waarden, kerntaken zijn daar een afgeleide van. Zoals een timmerman voor verschillende bewerkingen verschillende gereedschappen gebruikt, gebruikt een bestuurder ook verschillende gereedschappen om problemen aan te pakken. Bij de voorgestelde opvatting in de nota hoe kerntaken worden uitgevoerd, is het nog maar de vraag of er geen gereedschappen worden weggedaan die eigenlijk onmisbaar zijn. Een timmerman gaat niet alles te lijf met een en dezelfde zaag. Het door de gemeente voorgestelde beleidsmodel is nogal eenzijdig en herbergt het gevaar van tunnelvisie. De samenleving is gewoon te complex, te gevarieerd en te rijk geschakeerd om vanuit een beleidsmethode te besturen. In het ene geval moet je bijmesten of sproeien om groei te bevorderen, in het andere geval moet je snoeien en wieden om wildgroei te voorkomen.

Het gaat niet over kerntaken

Eigenlijk gaat de discussienota niet over de keuze van kerntaken. Het gaat er vooral over hoe kerntaken worden uitgevoerd. Het gaat om verandering in het bestuursmodel, verandering in de rol van de overheid. De gemeente maakt een 'terugtrekkende beweging' staat er in de nota. Dat betekent volgens het model op pagina 5 dat haar rol van bepalend naar sturend gaat en van verbindend naar faciliterend. De overheid is het sluitstuk van maatschappelijke initiatieven. Bij zo'n verandering passen geen `procesgerichte' ambtenaren, maar ambtenaren als adviseur. Ik vind het prachtig, ik denk zelfs dat ik het begrijp. Het is mij echter te modieus en eenzijdig. Zo ontstaat er een denksysteem dat op alle vragen antwoord geeft behalve op de vragen die buiten het systeem vallen.

Randvoorwaarden

Van de in de nota genoemde randvoorwaarden ben ik wel vrolijk geworden. De eerste die genoemd wordt is: "de gemeente(lijke organisatie) stelt zich aantoonbaar zelfkritisch op en wekt daarmee het vertrouwen bij inwoners en andere overheden dat zij zich bewust is van haar sterktes, maar zeker ook zwaktes en verbetermogelijkheden en handelt hiernaar." Als de ombuiging in de rol van de gemeente alleen dit als resultaat zou hebben, zou het me een waar genoegen zijn. Maar genoeg is het nog niet. Ik zou ook nog graag lezen dat de gemeente een open oor en oog heeft voor kritiek uit de samenleving. Nu klinkt het alsof alleen de eigen interne kritiek van belang is en dat zal toch niet de bedoeling zijn. In de tweede randvoorwaarde staat dat de gemeente in toenemende mate het venster naar buiten open zet. Nou, daar werd het wel eens tijd voor!

Voorstellen

Waar het in deze nota over de veranderende rol van de gemeentelijke overheid gaat, rijst wel de vraag wat daarvan de betekenis is voor de rol van de bevolking en haar maatschappelijke instituties. Die worden nu meer als partner gezien. Maar brengt dat verandering in de onevenwichtige verdeling in macht en deskundigheid? In dit verband heb ik twee voorstellen tot verbetering. Het eerste is dat de rekenkamercommissie van de gemeente door de bevolking kan worden ingeschakeld tot het doen van intern onderzoek. Mijn tweede voorstel is dat in belangrijke kwesties bevolking en instituties een eigen door de gemeente bekostigd onderzoek kunnen laten uitvoeren zodat de bestaande eenzijdigheid in onderzoek wordt opgeheven. Op die manier zet je de vensters pas echt open.

Resumerend

Zo'n rolwijziging is mode. Dat is niet erg zo lang het gezonde verstand overeind blijft. Verder, wanneer het op de ene manier niet lukt is er flexibiliteit nodig om het op een andere manier te proberen. En tenslotte, laten we het eens over samenlevingswaarden en samenlevingsdoelen hebben.

Peter Louter