Vaderdagtip: lees- en luisteraanbod Oud-Volendam: Volendam, het begon met een weg!
De Voor Ye met de doorgang naar het Purmermeer
Eerste ontginner kwam in 1309
De dijk tussen het Noordeinde en de sluis bij Edam heette vroeger de Broeckdijk. Volgens de deskundige H.S. Danner was die dijk eerst een weg. Het begon dus met een weg! Om het land te beschermen tegen het rijzende water werd op die weg een dijkje aangebracht. Dat gebeurde met paaltjes, takken en grond en die grond kwam uit de afwateringssloten die men groef bij de ontginning. (Ook in het buitendijkse land zoals het Slobbeland en de Pieterman werden afwateringssloten gegraven). Het is bekend dat ontginner Jaap Grubberszoon uit Zuiderwoude in 1309 naar de Warderbroeck (nu de Broeckgouw) kwam. Hij was de wegbereider voor 12 families uit dezelfde plaats die daar grond in leen kregen van graaf Willem III. Aan de andere kant van de Ye gebeurde net zoiets. Katwoude was eerst verbonden met Marken en het liep nog een eind door de Purmer in. Men schat dat de eerste ontginning daar rond het jaar 1050 begon, maar het water werd daarna spelbreker. Marken raakte door een stormvloed in 1164 los van het vasteland, veel voorland spoelde weg en tenslotte werd het ontgonnen land met woonterpen en al een prooi van de golven. Later ging men toch weer ontginnen en toen Katwoude in 1320 eenmaal bedijkt was kochten 25 ontginnersfamilies in 1323 ‘’een stucke lant, Katwoude geheten” van een broer van graaf Willem III . Zij vestigden zich deels op het land (o.a. bij de Zedde) en deels rond de latere Pieterman op de Kathammerdijk die toen veel lager en breder was.
Volendam voor het eerst genoemd in 1396
De ontginners van Katham kregen kort na hun komst in 1323 vrijstelling van schot en andere belasting en bovendien vrijheid tot visserij en vangst van waterwild. Een familie heette Hughe (ook Haghe) en verder waren er de adellijke families Grebber (later Veerman) en Pauw. Zij hebben waarschijnlijk de Blockgouw (achter Katham) en de Uytvennen en de Hemmen (achter het Zuideinde) geschikt gemaakt voor akkerbouw. In 1460 vermeldde het klooster Galilea Minor bij Monnickendam: “noch twee roeden dijcks op die Crom in Katham voorbi Jan Haghes ende Heijn Pietersz is onse lande”. Andere stukken (o.a. bij de Molensloot en verder het land in langs de Volendammer Meer) werden weer gekocht of gehuurd door Amsterdammers. Er werd daar mogelijk graan, gerst en hop verbouwd. Om het ontgonnen land te beschermen werd in 1358 besloten om de Ye af te sluiten met dammen. Hertog Albrecht schreef in 1396 dat de ‘Vulendam’ de scheepvaart naar en van het Purmermeer ernstig blokkeerde. Zijn brief bevat de tot nu toe oudst bekende vermelding van Volendam.
Volendam is Veulendam
Na het leggen van de Vulendam liet een viertal grondeigenaars in 1358 aan de schout van Zeevang weten deze dam voortaan zelf te zullen onderhouden en verder geen bemoeienis te wensen van de bannen van Middelie en Edam. Toen de landmannen van Katwoude steeds meer hinder ondervonden van bodemdaling en wateroverlast gingen zij over van akkerbouw op veeteelt en verplaatsen zij tegen het jaar 1500 hun boerderijen tegen de dijk aan. Twee boeren waren in 1506 neergestreken achter de Kathammerzeedijk op het Zuideroord (oftwel Het Soort) en de andere boeren volgden dat voorbeeld zodat in 1645 alle boerderijen achter de dijken in en rond Volendam stonden. Aan de hand van een zorgvuldig onderzoek is intussen onderbouwd dat de naam Vollendam – zoals het altijd al werd uitgesproken en meestal ook geschreven werd – is afgeleid van het woord veulen. Het is algemeen bekend dat ontginners gebruik maakten van paarden. Hoe de naam Vollendam is afgeleid van het woord veulen staat uitgebreid beschreven in het boek ‘Volendam op de kaart’.
De gegevens uit dit artikel zijn ontleend aan het boek ’Volendam op de kaart’, waarvan nu nog een beperkt aantal exemplaren verkrijgbaar is. Het boek maakt deel uit van het driedelige lees- en luisterarrangement ‘OUD-VOLENDAM’ dat bestaat uit:
1. Het boek ‘Volendam op de kaart’met kleurige illustraties.
2. De CD ‘Souvenir van Volendam’met 5 geremasterde oude liedjes over Volendam en een begeleidend tekstboekje van 16 pagina’s.
3. Het nieuwe boekje over ‘Duif ze skuit’, het mysterieuze trekjacht dat vanaf 1900 een ligplaats had in het Breekje.
Dit hele driedelige arrangement is voor samen 20 euro verkrijgbaar bij Jan Cas Bruna en bij Primera in de van Baarstraat. De opbrengst is voor de Stichting Duchenne Parent Project.