Eeuwige rivaliteit

Edam en Volendam zijn al honderden jaren een bestuurlijke eenheid. Maar er hoeft maar dit te gebeuren, of onderlinge verschillen komen aan de oppervlakte. Nu legt een conflict over ambtenaren de lokale politiek lam. Het terras van het Damhotel in het Edamse stadshart zit deze vrijdag vol toeristen. Het eens zo rijke koopmansstadje is met zijn grachtengordeltje, Raadhuis en Damhotel een openluchtmuseum van de Gouden Eeuw. Een paar honderd meter verderop in Volendam domineren bouwkranen de skyline. Volendam bouwt de zoveelste nieuwbouwwijk: de Broeckgouw.

Het lijken twee aparte werelden, maar het van oudsher protestantse Edam en het katholieke Volendam vormen al 65o jaar één gemeente. Edam was daarin eeuwenlang dominant, maar de laatste honderd jaar is Volendam economisch en demografisch sterker. De macht in de gemeente verschoof van noord (Edam, 7.380 inwoners) naar zuid (Volendam, 22.000 inwoners). Wat niet verandert, is de rivaliteit tussen beide plaatsen — `kommenstrijd' genoemd, naar de twee `kommen' (dorpen) binnen de ' gemeente. In een tijd van Europese eenwording en, in eigen land, grote bestuurlijke herindelingen vormen Edam en Volendam een leerzaam geval. Al eeuwen een bestuurlijke eenheid, maar nog steeds broeien onderhuids de verschillen — politiek, religieus en economisch. De val van het college van burgemeester en wethouders, eerder dit jaar, is grotendeels terug te voeren op dit soort verschillen. De geheugens in Volendam en Edam zijn goed, misschien wel te goed.

In het Damhotel zitten twee lokale politici die dit aan den lijve hebben ondervonden. Als lid van een generatie die niet meer zo bezig is met die verschillen, werden ze erdoor overvallen. De Volendamse Diane Kwakman (23) is gemeenteraadslid van een partij die van oudsher geldt als een Edammer partij: de VVD. Margret Veerman (25), leraar maatschappijleer, is voorzitter van de lokale VVD en ook een Volendamse.

Dat Volendammers bij een Edammer partij zitten, komt door het streven van de lokale liberalen om een tweekommenpartij te worden. Als Edammer partij haalde de VVD nooit meer dan twee a drie zetels. Met Volendammers op de lijst en door te appelleren aan het Volendammer ondernemerschap, kreeg de partij in 2010 vijf zetels, een record. Zo kwam Kwakman als negentienjarige in de gemeenteraad.

Ze zat met jongeren uit beide plaatsen op de atletiekvereniging in Edam en op het Don Bosco College in Volendam. Kwakman studeerde politicologie in Amsterdam en werkt in die stad als consultant in de olie- en gasindustrie. Maar in de politiek merkte ze hoezeer de oude tweedeling nog leefde. Ze kreeg in Volendam heftige reacties op haar keuze voor een `Edammer' partij. In de raad zelf bleek het verleden ook dominant. Kwakman, nog steeds een beetje wanhopig: `Er wordt telkens teruggegrepen op de geschiedenis. Zo van: "In 1992 zeiden jullie dit." Toen was ik twee jaar oud!'

Margret Veerman: `Volendamse jongeren zijn gewend om buiten het "klaphek" te gaan. Zij studeren en werken buiten Volendam. De kommenstrijd is iets van de oude garde.' Oude garde of niet, de huidige bestuurscrisis is wel degelijk het gevolg van die kommenstrijd. In Edam-Volendam zitten politici en burgers vast aan een onzichtbaar elastiek; wie te veel loskomt van de geschiedenis en een hand uitsteekt naar de overzijde, wordt terug gekatapulteerd.

Edammers hebben Volendammers eeuwen als horigen behandeld. In 1357 kreeg Edam stadsrechten en maakte toen een kortere verbinding tussen de Zuiderzee en het Purmermeer. Het stadje bouwde aan de toenmalige Zuiderzee een nieuw haventje. Dit Follendam, later Volendam, groeide uit tot een dorpje van boeren en vissers. Tijdens de reformatie werd het in 1573 door de Watergeuzen geplunderd. Dat wordt vaak als verklaring gegeven waarom Volendam katholiek bleef terwijl omliggende plaatsen protestants werden.

Volendam was alleen bereikbaar via een schelpenpad met drie klaphekken. Op iemand 'van achter het klaphek' werd neergekeken in Edam. De winst van de Volendammer visafslag — gemeentebezit — sloeg neer in Edam. Een katholieke kerk mochten Volendammers niet bouwen en voor huwelijken en geboorteaangiften waren ze aangewezen op het Edammer stadhuis. Veel Volendammers werkten als meid of knecht voor rijke protestantse Edammers.

In 1880 had het dorp nog geen tweeduizend inwoners. Maar begin twintigste eeuw volgde de coup die doorslaggevend was voor de emancipatie van Volendam: de oprichting van de eigen Coöperatieve Visafslag 'Sint Vincentius'. Van de ene op de andere dag bleven alle winsten van Volendammer vissers in het dorp. Die winsten bleken veel hoger dan gedacht en Volendam raakte uit de greep van Edam.

Dankzij de door visvangst groeiende welvaart, de grote gezinnen en vraag naar huizen ontwikkelden zich ook bouwbedrijfjes. En het uitventen van vis in de regio bracht het op zee gerichte dorp in contact met het achterland. In het kielzog van de vishandel trokken Volendammer ondernemers de wijde wereld in. Met hard werken — ze jutten elkaar op door hevige onderlinge competitie — werd de bevolking welvarend.

`We hebben een periode gehad waarin Volendam een hogere Mercedes-dichtheid had dan Duitsland,' zegt Nico Karhof (51) op zijn makelaardij in Purmerend. Hij is al veertien jaar raadslid voor Volendam '80, heeft bijna alleen personeel uit Volendam en is trots op de prestaties van zijn dorp. In Volendam leeft bijna niemand van de steun. Het heeft veel bedrijven, een ziekenhuisje, een grote middelbare school, voile kerken, succesvolle muzikanten en een aardige professionele voetbalclub. Sociaal en financieel conservatisme gecombineerd met modern ondernemerschap: bet werkt.

Muntjes

Het Volendamse succes was in de lokale politiek aanvankelijk nauwelijks terug te zien. `Volendammers zijn niet geïnteresseerd in politiek,' zegt Karhof — krijtstreeppak, felgekleurde das. Links-liberalen uit Edam domineerden de raad. Maar naarmate Volendam verder groeide, werden de belangen groter. Nieuwe woonwijken, bedrijventerreinen en wegen waren gewenst.

Er was de Volendammer Partij, maar die behartigde de belangen weinig krachtig. Het gematigde CDA kreeg de stem van Volendam. Tot een groep jonge, zelfbewuste Volendammers er genoeg van had en in 1978 Volendam '8o begon. De partij, uitgesproken pro-Volendams, appelleerde aan de Volendammer trots en wees op het economische succes en de bevolkingsgroei van het dorp, zonder dat dit was terug te zien in de lokale politiek.

Een zekere frustratie over de eeuwenlange dominantie van Edam speelde ook een rol. `Mijn schoonvader vertelde over hoe rijke Edammers vroeger langsreden in hun auto en muntjes uit het raam gooiden voor arme Volendammers,' zegt Volendam '8o-veteraan Karhof, zoon van een van de oprichters.

Met een scherpe pro-Volendamse koers versloeg Volendam. '8o het tot dan toe leidende CDA. Sindsdien is de partij vaak de grootste. Volendam '80 heeft een politieke agenda die direct voortvloeit uit de wensen van Volendammers: een zuinige gemeente die noodzakelijke faciliteiten verzorgt. Onderhoud en aanleg van straten, rioleringen en sportfaciliteiten — veel meer moet een gemeente niet doen.

Ook het CDA staat, weliswaar gematigder, aan die zijde. Aan de andere kant stonden PvdA, VVD en in mindere mate GroenLinks. Zij werden bemand door hoogopgeleide Edammers die vaak elders in loondienst werken en veel waarde hechten aan `sociale politiek' en conservering van de schoonheid van het oude Edam. Waar moet het geld, vooral verdiend in Volendam, naartoe? Restauratie van Edammer grachtenpandjes? Instandhouding van Edammer musea en armensteun? Naar nieuwe wegen en bedrijventerreinen om de groeiende Volendamse economie te faciliteren? En, emotioneler: wie is de baas?

Vroeger werd de strijd soms fysiek uitgevochten. De stenen vlogen geregeld door de ramen van het oude Edammer raadhuis. Tegenwoordig is de gemeenteraad het strijdperk. GroenLinks-raadslid Nico van Straalen (61) uit Edam — hoogleraar biologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en belijdend katholiek — vergelijkt met enige ironie de gemeenteraad met het Belgische parlement, waar Vlamingen en Walen samenkomen om hun stammenstrijd uit te vechten. `Kwam er in Wallonie een nieuwe sluis, dan moest er in Vlaanderen ook een komen.' Oud-VVD-wethouder Emile Karregat (47) zegt: 'Ik weet nog dat het er in de jaren negentig in de raad hard aan toe ging. Dan werden de klinkers geteld die in elke plaats werden vernieuwd.'

De laatste jaren nam de spanning tussen beide kommen af en ontstond een zekere integratie. `Volendammers hebben humor en werken hard,' zegt Janneke Rijpstra (49), fractievoorzitter van de `Edammer' PvdA en hoofd Marketing en Communicatie van het Amsterdamse waterleidingbedrijf Waternet. En Volendammers leren van Edammers. Het toeristische centrum in Volendam, een belangrijke inkomstenbron, werd grotendeels autovrij en dus aantrekkelijker gemaakt dankzij Edammer politici. Dat was Volendammer politici nooit gelukt. Zij hadden de autoliefhebbende achterban — ze parkeren het liefst in de winkel — nooit kunnen trotseren.

Ook werd dankzij steun van Edammer partijen de sloop van de historische Volendammer vissershuisjes voorkomen. In Edam bestaat het besef dat erfgoed moet worden bewaard. Een Volendammer houdt vooral van nieuwbouw,' zegt Marisa Kes (40), sinds 2006 wethouder namens Volendam '8o en voormalig juridisch medewerker van Houttoff Buruma in Amsterdam. Ook is het historische Edamse centrum de plek voor Volendammers om te verpozen. Ze ontvluchten hun nieuwbouwwijken, de vele toeristen in hun dorp en genieten van de Edamse grandeur. 'En ik doe boodschappen in Edam omdat daar een betere groenteboer zit,' zegt wethouder Kes in haar werkkamer in het stadskantoor in Volendam.

Andersom geldt dat `Edam zonder Volendam waarschijnlijk meteen failliet is', aldus raadslid Karhof van Volendam '80. Edam telt meer bijstandstrekkers en de inkomens zijn lager. Volendam kan zich alleen wel redden. Toch is bijna geen Volendammer voor een gemeentelijke opsplitsing. De inwoners ontlenen hun identiteit niet aan de gemeente. Edam-Volendam gaat binnenkort zelfs samen met de kleine gemeente Zeevang. Kes, laconiek: `Wij kunnen Edam en Zeevang er wel bij hebben.'

Leegloop

Dc toenemende wederzijdse waardering en vriendelijkheden konden niet voorkomen dat de vroegere ruigheid dit jaar in alle hevigheid terugkeerde. Waar volksvertegenwoordigingen vaak een dempende werking hebben (op verjaardagsfeestjes zijn meningen vaak radicaler dan die van de politici op wie mensen stemmen) is dat in Edam-Volendam omgekeerd. 'De politiek heeft hier juist een aanjagende werking,' zegt Karregat.

Strijdpunt is de huisvesting van ambtenaren. Die zaten altijd in Edam. Het Raadhuis uit 1737 op de Dam in Edam was het politieke machtscentrum. In 1975 werd de gemeente Edam omgedoopt tot Edam-Volendam en verhuisden de gemeentewerken naar Volendam. In 1987 verhuisden ook het college van B en W en ondersteunende ambtenaren naar het nieuwe stadskantoor in Volendam. Het Edammer raadhuis werd een trouwlocatie. Alleen de raadsvergaderingen bleven in Edam, in het in 1978 opgeleverde bestuurscentrum van het hoogheemraadschap.

Maar ook deze plek, de laatste `macht’, dreigt Edam te verliezen. Na meer dan drie eeuwen verhuisde het hoogheemraadschap in 2011 naar Heerhugowaard. Het bestuurscentrum en de aanpalende monumentale gebouwen kwamen in de verkoop.

De Edammer afdelingen van PvdA en GroenLinks pleitten tijdens de verkiezingen in 2010 voor koop van dat complex in 'hun' Edam. GroenLinks organiseerde samen met de Vereniging Oud Edam zelfs een demonstratie voor koop. Het doel: de raadsvergaderingen in het bestuurscentrum continueren en huisvesting van zeventig van de honderdvijftig ambtenaren. Die zouden dan moeten verhuizen uit de noodgebouwen op de gemeentewerf in Volendam. Volendam' 8o vond en vindt dit onzinnig omdat het te duur zou zijn.

Na maanden onderhandelen - Edam-Volendam kreeg in 2010 als een van de laatste gemeenten een nieuw college - sloten Volendam '80, PvdA en CDA een compromis. De gebouwen van het hoogheemraadschap werden gekocht voor 3 miljoen euro. Een besluit over huisvesting van de ambtenaren werd uitgesteld. De bezweringsformule werkte tot februari. Uit een door de gemeente besteld onderzoek naar de jaarlijkse lasten en de verbouwingskosten bleek dat verhuizen uit Volendam naar de gebouwen van het hoogheemraadschap in Edam duur is.

Toen kwam het Edammer Genootschap `De Schepenmakers' in actie. Het genootschap werd anderhalf jaar geleden opgericht om de gebouwen van het hoogheemraadschap te 'redden'. Een van de leden, voormalig rijksbouwmeester en Edammer Tjeerd Dijkstra (82) was architect van het bestuurscentrum. Hij stelde dat de kosten juist reuze meevielen. En tijdens een door Volendam '8o geboycotte rondleiding voor politici benadrukte Dijkstra, sinds kort PvdA-lid: 'Als je zo’n gouden bezit hebt, een van de oudste bestuurscomplexen in Nederland, dan is het heel belangrijk om het in gebruik te houden en een nieuw leven te geven. Het is ook Volendamse cultuurhistorie.'

`Toen wist ik dat de coalitie uiteen zou vallen,' zegt Dorus Luyckx (61) uit Edam. Hij was PvdA-wethouder en probeerde met steun van de Volendammer wethouder Kes de coalitie te redden door een compromis voor te stellen. Vijftien a twintig ambtenaren zouden naar het Edammer bestuurscentrum verhuizen, de rest zou in Volendam blijven. De gemeentewerf zou worden gerenoveerd. De PvdA-fractie wees het compromis af en pleitte na een stemming onder leden voor huisvesting van zeventig ambtenaren in Edam. Dit tot woede van coalitiegenoot Volendam '80.

Het conflict escaleerde tijdens een raadsvergadering eind mei. De PvdA steunde een aangenomen motie van de VVD om accountant Ernst & Young onderzoek te laten doen naar de kosten. Tot ergernis van Volendam '8o en het CDA. Om twee uur 's nachts zei raadslid Karhof van Volendam '8o de PvdA niet meer te vertrouwen. 'Dan houdt het op,' zegt de Edammer PvdA-leider Rijpstra.

Mevrouw Rijpstra van de PvdA heeft de coalitie besodemieterd,' zegt de Volendammer wethouder Kes. Begin juni trad PvdA-wethouder Luyckx af. Sindsdien bestuurt een minderheidscollege van Volendam’80 en CDA. Volendammer partijen besturen nu de gemeente Edam-Volendam. Politiek is de segregatie compleet. Oud PvdA-wethouder Luyckx gaat het aan het hart: 'Ik zie het als mijn falen dat het niet is gelukt de twee kommen te verbinden. Ik denk dat het Genootschap van de oude Edamse elite veel invloed heeft op de PvdA, GroenLinks en in mindere mate op de VVD.'

Volgens VVD-voorzitter Margret Veerman staat ook Volendam '80 - mede-opgericht door haar grootvader Siem - onder invloed van een vijfde colonne. 'Het bestuur van Volendam '80 bestaat uit oude rotten en zij zijn radicaler dan de fractie. Zij hebben belang bij de kommenstrijd.' In de open van andere Volendammer politici staan beide jonge VVD-ers opeens aan de verkeerde kant. De Volendammer wethouder Kes zegt: `De VVD is een Edammer partij. Diane en Margret zijn erin getrapt. Het is geen tweekommenpartij.'

Over de ambtenarenhuisvesting is nog niet besloten. Het worden op 19 maart 2014 spannende gemeenteraadsverkiezingen in Edam en Volendam.