Monnickendam en haar ijsschuiten

Monnickendam was en is het centrum van de ijszeilschuiten. Eerst gebruikt als vervoermiddel, nu alleen nog voor de hobby. Hoe dat ontstaan is? Komende zondag neemt ijszeiler en stadsgids Jan Meijer je mee op pad en vertelt hij over de schuiten, het zeilen en de geschiedenis ervan.

Foto: De DO X van de familie Meijer in 1941.DO X"Het begon met mijn opa, die bouwde zelf een ijsschuit, de DO X", vertelt Jan Meijer. "Deze schuit bestaat nog steeds en is tegenwoordig in bezit van Stichting IJsschuiten Gouwzee. Mijn opa bracht de hobby over aan mijn vader en die gaf het door aan mijn broer en mij.

Je moet wel een beetje gek zijn hoor, om dit te doen. Je gaat toch in de vrieskou in z'n schuit zitten om bij hoge snelheid het nog veel kouder te krijgen." Meijer leidt zondag 15 februari de stadswandeling in Monnickendam over het belang van ijsschuiten voor Monnickendam. "We gaan naar de plek waar de schuiten normaal gesproken buiten liggen. Maar nu liggen ze in een loods, daar brengen we ook een bezoek aan."

Strandwagen

Foto: Adriaen Pietersz. van de Venne (1589-1662). Voor het ontstaan van de ijszeilschuit moeten we een paar eeuwen terug in de tijd. Na de Slag bij Nieuwpoort in 1600 kwam de werktuigbouwkundige Simon Stevin (1548-1620) op het idee om een wagen met een zeil te bouwen. Hij legde het plan voor aan Prins Maurits, destijds stadhouder van Holland en Zeeland, aan wie Stevin sinds 1593 privélessen wiskunde gaf.

Tevens diende Stevin als ingenieur in het leger van de prins. Maurits, die veel waardering voor Stevin had, zag wel wat in het voorstel en liet de zeilwagen op zijn kosten bouwen. De eerste rit werd met het nieuwe voertuig in februari 1602 gemaakt. Met een toen ongekende snelheid van 50 km/uur werd in twee uur over het strand de afstand Scheveningen – Petten afgelegd. Na die eerste tocht gebruikte Maurits de zeilwagen nog vele malen om zijn gasten mee te vermaken.

Nederlandse uitvinding

Uit deze strandwagen is in Nederland de ijsschuit ontstaan. Vervolgens waaide de Nederlandse uitvinding over naar Amerika en de Baltische Staten. De eerste ijsschuiten kenden een eenvoudige opbouw: boten, voorzien van een mast, op een brede houten balk van ongeveer dezelfde lengte met op de beide uiteinden een soort schaatsen gemonteerd, die lopers worden genoemd. Dergelijke houten ijsschuiten hadden een gewicht van tussen de 300 en 500 kg. Desondanks kon men er, afhankelijk van de wind en de kwaliteit van het ijs, hoge snelheden mee bereiken. De eerste ijsschuiten, vaak rijk versierd met houtsnijwerk, waren vooral bezit van welgestelde mensen. Net als prins Maurits gebruikten ze de ijsschuit voor recreatief vermaak.

IJszeilen uit armoede

Het is niet zo vreemd dat Monnickendam nu een belangrijk ijszeilcentrum is. Al rond 1800 was men er actief met ijsschuiten. Die waren 's winters vooral in gebruik voor het vervoer van brood en andere goederen van en naar Ilpendam over het Monnickenmeer. Al gauw werden de ijsschuiten ook gebruikt voor het vervoer van personen. "Marken was in de winter moeilijk bereikbaar, met de ijsschuit ging dat een stuk makkelijker", legt Jan Meijer uit. "Monnickendam kent veel vissers en landarbeiders. Om de winter door te komen, klusten ze bij als schipper op ijsschuiten. Dat personenvervoer is dus ontstaan uit armoede".

Foto: IJszeilwedstrijd, 5 februari 1954. IJszeilen in PolenOndertussen staat Marcel Visser, van Stichting IJsschuiten Gouwzee, in de loods om een paar ijsschuiten klaar te maken voor het vertrek naar Polen. Tegenwoordig wordt het ijszeilen uitsluitend nog op een hobbymatige manier gepraktiseerd. "Om veilig te zeilen heb je een ijsdikte van 10 tot 15 cm nodig. Aangezien we dat deze winter niet meer in Nederland zullen halen, wijken wij uit naar Polen. Dat hebben we vorig jaar ook al georganiseerd, we willen toch graag zeilen." De DO X vertrekt niet naar Polen, dus kun je zondag gewoon bekijken in de loods.