Een halve eeuw vooruit in twee jaar
De streek op de schop, de samenleving op zijn kop. Onder dat veelzeggende motto vond rond 1960 de ruilverkaveling en streekverbetering plaats in polder de Zeevang. Het is tevens de titel van de korte documentaire die de historische verenigingen van Oosthuizen, Warder, en Middelie over deze beslissende periode hebben laten maken door documentairemaker Erik Willems en Cameraman Kester Dixon. Rob van Gerve van Historische Vereniging Warder vertelt in een interview over de periode en wat die voor het gebied betekend heeft.
Bijna alles ging per boot en met de hand: de koeien van de stal naar het land brengen, hooi en mest ophalen, melken, hooibalen aanleggen, maaien, zaaien, en oogsten. Ongeveer de helft van de over de polder verstrooide kavels konden alleen over het water worden bereikt. De stolpboerderijen waar de boeren met hun gezinnen woonden, dienden in de eerste plaats als stal en hooizolder. In de resterende ruimte werd gewoond. Behalve tijdens de zomermaanden.
Dan werd vanwege de drukte op het boerenbedrijf een deel van de stal ingericht als leefruimte. Zo hadden de vrouwen minder werk aan het huishouden en konden ze meehelpen op het land. Het was werken en leven op zijn 19de eeuws terwijl de 20ste eeuw al over de helft was. Doormiddel van ruilverkaveling (het verruilen van kavels zodat land zoveel mogelijk bij elkaar en dicht bij de boerderij ligt), het aanleggen van wegen in het gebied, en streekverbetering (voorlichting aan de boeren en hun vrouwen) moest die achterstand in twee jaar tijd worden ingelopen. De Zeevang werd in rap tempo gemoderniseerd en niet alleen op het gebied van landbouw en infrastructuur.
Rob van Gerve, secretaris van de Historische Vereniging Warder, is in de jaren ‘90 zelf actief betrokken geweest bij landinrichtingen. Hij kwam in 2008 in Warder wonen en verdiepte zich in de ruilverkaveling van de Zeevang. Het verbaasde hem dat een enorme meerderheid van de boeren instemde met de plannen. “Bij de landinrichtingen die ik zelf heb meegemaakt was er vaak veel spanning en onenigheid tussen de boeren, milieuorganisaties en overheidsinstanties. Het kwam wel op zijn pootjes terecht, maar er ging vaak veel discussie aan vooraf”.
Het oorspronkelijke plan was om doormiddel van ruilverkaveling de kavels dicht bij de boerderijen in de dorpen te krijgen. De boeren vonden dit echter niet genoeg. Door het gebrek aan wegen in het gebied konden ze nog steeds niet met tractoren en moderne landbouwapparatuur bij een groot deel van hun land komen. Zo ontstond het plan om nieuwe boerderijen midden in de polder te bouwen en 23 kilometer aan wegen aan te leggen. Dit plan werd in 1955 voorgelegd aan de boeren en ruim 90 procent stemde er mee in.
Er was nog iets bijzonders aan de hand. Het hele project ging verder dan alleen het efficiënter maken van de landbouw. Ook op sociaal en maatschappelijk gebied veranderde er veel. De vrouwen maakten een emancipatiegolf door. “Daarvoor ging het overgrote deel van de meisjes naar de lagere school en dan misschien nog de huishoudschool, dat was het. Nu kregen ze voorlichting op het gebied van bedrijfsvoering, administratie, en het voeren van discussies.
De kans om maatschappelijk actief te worden grepen ze met beide handen aan. Die combinatie van ontwikkelingen bij een landinrichting had ik nog nooit gezien. Het is ook deels eigen aan het tijdsgewricht, het was het einde van de wederopbouw na de oorlog en de instelling was: ’mouwen opstropen en er weer bovenop komen’”. Bovendien ging het gezinsleven erop vooruit: de nieuwe boerderijen hadden een vrijstaand woonhuis met een tuin, de mannen waren vaker thuis omdat ze efficiënter konden werken, het huis werd echt een thuis.
Kort nadat de ruilverkaveling en streekverbetering voltooid waren kwam de winter van ’63. Er brak een zware tijd aan voor veel boeren. “De kavels die altijd ver van de boerderijen in de dorpen hadden gelegen waren altijd minder goed onderhouden. De nieuwe boerderijen die midden in de polder stonden zaten na die strenge winter met slechte grond”. Er braken veeziektes uit en het duurde enkele jaren voordat het gebied er weer bovenop was.
Veel boeren zullen indertijd met een dubbel gevoel teruggekeken hebben op de ruilverkaveling. “De invloed van de ruilverkaveling op de landbouw en het sociale leven in de Zeevang is waarschijnlijk veel groter dan men ooit heeft kunnen voorzien. Het project heeft als opmaat gediend voor de agrarische sector die we nu hier hebben. Het zegt ook wat over het doorzettingsvermogen van de mensen, elke boerderij is uiteindelijk doorgegaan”.
De documentaire is als afscheidscadeau op dvd verspreid onder de inwoners van Zeevang. De dvd kan nabesteld worden bij de verschillende historische verenigingen binnen de gemeente Zeevang.