Springlevend ’t Nut Edam verwelkomt 250e lid

De geschiedenis van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen is onlosmakelijk verbonden met Edam. Opgericht in 1784 door diverse ‘gegoede burgers’ die zich zeer betrokken voelden met het welzijn van de (arme en doorgaans onontwikkelde) bevolking. Grote motor was Jan Nieuwenhuyzen en ook zijn zoon Martinus, huisarts in Edam. Anno 2016 is het Edamse Nutsdepartement springlevend. Nadat het in 1984 nieuw leven werd ingeblazen, is afgelopen week het 250e lid verwelkomt.

Joop Asselbergs is sinds januari 2014 voorzitter. Hij is het gezicht van een zestallig bestuur bestaande uit Anneke van Overbeek-Akkerboom, Peggy Andries, Peter van de Nes, Ineke van Lenteren, Ria Mol en Herman de Hondt.

Op onderhoudende wijze verhaalt Asselbergs over het ontstaan van deze beweging die een grote bijdrage heeft geleverd aan het vergroten van het welzijn voor het individu en de gemeenschap. “Onderwijs voor brede lagen van de bevolking was het doel. Het was de tijd van de Verlichting. Ideeën over kritisch burgerschap kwamen op.”

Strijd

Waar in Edam het idee in eerste instantie welkom werd geheten, bleek al snel dat de gevestigde orde argwanend naar het nieuwe initiatief keek. Twee stromingen bepaalden eind 18e eeuw het politieke klimaat: aan de ene kant de Oranjegezinden, met Stadhouder en Prins van Oranje als leidend figuur. Aan de andere zijde zaten doorgaans goed opgeleide sympathisanten van de Verlichting. De gematigden van deze stroming kwamen bij elkaar in particuliere clubs als ’t Nut. Daarnaast had je de zogeheten Patriotten, die voor een ingrijpende verandering van de maatschappij pleitten.

Gekonkel

De gevestigde orde wilde alles bij het oude laten en zag het initiatief als een bedreiging. De Nieuwenhuyzens en hun vrienden hadden absoluut niet de intentie om politieke problemen te veroorzaken. “Ze wilden zich juist buiten de politiek houden en stonden los van religieuze stromingen. Maar als gevolg van achterklap werden ze in Edam al snel gezien en bestempeld als (gevaarlijke) patriotten, die erop uit waren om de hoge heren te dwarsbomen.” Gevolg was dat na de oprichtingsvergadering in 1785 Martinus Nieuwenhuyzen uit Edam vertrok om er nooit meer terug te keren. Hij was het gekonkel en gemanipuleer meer dan zat.

Bloei

Toch groeide de Maatschappij uit tot een bloeiende vereniging met vele tientallen departementen door heel het land. Met als motto: kennis is de weg naar persoonlijke en maatschappelijke ontwikkeling, werden er scholen opgericht, evenals bibliotheken en volksuniversiteiten. En weer later spaarbanken en verzekeringskantoren. Ook Edam kreeg een nuts(kleuter)school in de Fröbelsteeg, een Nutsbibliotheek op het huidige Jan Nieuwenhuyzenplein, in de voormalige woning van de oprichter, en er kwam zelfs een Nutsbank (aan de Spuistraat).

Terug in Edam

In 1981 kreeg Edam weer een prominente rol doordat het landelijk secretariaat terugkeerde naar de plek waar het ooit begon. Het hoofdkantoor in Amsterdam werd te groot en te kostbaar in een tijdsgewricht waarin veel functies van ’t Nut werden overgenomen door overheid en bedrijfsleven. Recent is ook dit secretariaat uit Edam vertrokken en is het pand verhuurd aan diverse lokale organisaties. “Internet en een veranderende organisatie maken een landelijk hoofdkantoor overbodig.”

In 1984 -200 jaar na de oprichting - werd het tot dan toe slapende Edamse departement nieuw leven ingeblazen. “Er waren direct 40 leden.” Het doel werd wel deels herzien. Zo worden er tegenwoordig vooral lezingen (tenminste zes per jaar), excursies en cursussen gehouden. “We vragen een zeer schappelijke contributie per seizoen en onze activiteiten staan ook open voor niet-leden. Elke activiteit trekt vaak weer een nieuw publiek.”

Het programma richt zich met name op kunsthistorische onderwerpen, is breed en toegankelijk gebracht.

Rijk cultureel leven

Doorgaans vinden de activiteiten plaats in De Vermaning, de Burghwall en de Kerkgebouw De Swaen. “Gelukkig kent Edam een rijk cultureel verenigingsleven met idem aanbod. We proberen een en ander goed op elkaar af te stemmen en staan zeer positief tegenover nieuwe initiatieven, zoals Stichting Petersburch, die zich met name richt op (muzikale) voordrachten.”

Actueel programma

Leden worden via de Jaarvergadering en een nieuwsbrief op de hoogte gesteld van de ontwikkelingen van het actieve departement, een van de 85 in ons land. Continuïteit van bestuur lijkt een groot goed in Edam getuige de slechts drie voorzitters (Johannes van der Meer, Noor Reilingh-Franssen en Piet Oud) die Joop Asselbergs vanaf 1984 zijn voorgegaan. Via de website nutedam.nl wordt een actueel programma aangeboden. “Naast de geplande activiteiten spelen we ook in op de actualiteit. Zo zal Corrie Boschma-Aarnoudse op 31 maart spreken over haar nieuwe boek ‘Buitenplaatsen in De Purmer’.

Groei ledenaantal

’t Nut staat nog steeds midden in de huidige maatschappij. De groei van de vereniging toont dit ook aan. “Zoals gezegd zijn de oude doelstellingen grotendeels overgenomen door overheid en bedrijfsleven. Maar via boeiende onderwerpkeuzes worden de lezingen en cursussen zeer goed bezocht. Ons departement groeit nog steeds. Vandaar het feestelijk tintje bij de verwelkoming van het 250e lid!”

Op 19 januari vervolgt ’t Nut Edam haar programma met een lezing van Robert Uterwijk over de historie en cultuur van Japan. Locatie de Burghwall. Aanvang 20.00 uur. Op 9 februari houdt Anneke Krijgsman een lezing over de schilder Breitner. De cursus ‘Grote God!’ behandelt de wereldgodsdiensten vanaf 24 februari t/m 30 maart. Opgave is nog mogelijk via 371 536.
Alle informatie over het programma vindt u op www.nutedam.nl