Ondernemend Edam: 'Meer glazen uit een liter'

Direct na de oorlog Van twee naar één vereniging

Vlak na de oorlog, het was 1946, besloten twee belangenverenigingen de handen ineen te slaan. De fusie verbond de katholieke zuil met de ‘algemenen’, het begin van Winkeliersvereniging Edam.

Mensen die hier de grondslag voor legden waren onder meer de heren J. de Graaf, G. Cloosterman, P. Leek en de heer Nieuwendijk. In de jaren zestig werd de naam gewijzigd in Middenstandsvereniging Edam. Die naam werd in 1989 gewijzigd in de huidige verenigingsnaam: Ondernemersvereniging Edam. Een idee van het toenmalige bestuurslid Dirck de Graaf, bedoeld om de vereniging aantrekkelijker te maken voor andere bedrijven.

In de naoorlogse jaren richtte de vereniging zich vooral op kleinschalige acties en tradities. Eind jaren tachtig verschoof de focus meer op betere samenwerking met gemeente, VVV en Oud Edam. Er werd onder meer een publiciteitsgroep in het leven geroepen om het winkeliersleven onder de loep te leggen en waar mogelijk te verbeteren. Edam werd steeds meer een evenementenstadje. Het bruiste in die tijd!

De komst van kaasmarkten zette Edam veel meer op de (toeristische) kaart. Een ontwikkeling die tot de dag van vandaag zijn vruchten heeft afgeworpen.

Van Hartje naar Edammertje, richting Bottertje

Het leven staat niet stil. Dat blijkt maar weer als je kijkt naar de geschiedenis van de Edammer cadeaubon. Dit initiatief van de OVE kreeg vorm in de jaren tachtig. Met ruim 40 deelnemers.

Een decennium later krijgt de bon (tot dat moment in de vorm van een hart) een nieuwe naam en een nieuw uiterlijk. Het Edammertje is geboren, een cadeaubon in de vorm van een kaasje. Het Edammertje vindt jarenlang gretig aftrek!

In 2015 kiest het bestuur van de OVE voor een samenwerking met Ondernemersvereniging Volendam. Het Edammertje verdwijnt en de deelnemers sluiten sindsdien aan bij het Bottertje, een bon die in verschillende coupures in te wisselen valt bij vele tientallen lokale winkels en restaurants en voor de consument in Edam verkrijgbaar is bij Markee Boek & Kantoor.

Edam telde in 1900 300 winkeltjes en ambachtelijke bedrijven

Een schatting vertelt ons dat omstreeks 1900 Edam zo’n 300 winkels en ambachtelijke bedrijfjes telde. 57 brood- en banketbakkers, 14 smeden, 7 grutters, zij handelden in koloniale waren, erwten, bonen, havermout, koffie, thee en stroop, 18 kruideniers, 12 kleermakers, 14 schoenmakers, 15 slagers, 4 zadelmakers en 7 zeilmakers. Zo maar een greep uit de honderden kleine bedrijfjes.

In het boek ‘Edam duizend jaar geschiedenis van een stad’ van Ben Speet staat te lezen dat de concurrentie in die tijd moordend was. Maar ook voor klanten was het in zo’n kleine gemeenschap vaak moeilijk kiezen. Moest je nu bij je buurman brood kopen of bij je neef, of bij de man of vrouw die je vanuit de kerkgemeenschap goed kende of bij de bakker die weer waren bij jou betrok.

Om extra klandizie te krijgen moest je je specialiseren. Voor wafels ging de klant naar W. Bouwes (de vader van Jan) in de Graaf Willemstraat. Voor speculaas naar Piet Breed aan de Lingerzijde. Bakker Besseling had het beste roggebrood. Voor beschuit naar Jelluma aan de Nieuwehaven, voor een duivenkanter naar de gebroeders Jongert aan het Oorgat, voor taaitaai naar J. Stapel in de Kleine Kerkstraat en voor een banketletter, een weihnachtsstol, tulband of kerstkrans je weer het beste bij bakker Blom terecht kon.

[caption id="" align="alignleft" width="250"] Bakker Kees Kikke[/caption]

Dienstbaarheid stond voorop. Als een klant er om vroeg dan ging de winkelier naar de klant toe, in plaats van andersom. Tijdens de slachtperiode kwamen de slagers bij hun klanten thuis op bezoek om te vragen wat ze nodig hadden. Met een transportfiets werd het bestelde vervolgens thuis gebracht. Het was in die tijd dan ook druk in de stad met al die fietsende middenstand.

Op een enkeling na zijn al die bakkers verdwenen. Evenals al die exotische winkeltjes. In genoemd boek wordt de winkel van Stientje Steen genoemd. Zij had in de Kleine Kerkstraat een zaakje waar de notabelen hun boorden en overhemden lieten wassen en strijken. En de snoepwinkeltjes van ‘zielige oude vrouwtjes, zoals vrouw Edel op de Beestenmarkt, waar voor één cent iets van het ‘blad’ kon worden gekocht: enkele toffees, een kokosmakron, slingerdrop of een stukje zoethout.

In 1969 telde Edam nog 40 zogeheten buurtverzorgende centra, voor de dagelijkse boodschappen. En 44 centraal verzorgende centra, die doorgaans artikelen verkochten die niet frequent worden verkocht (televisies, bedden, meubelen etc).

In nog geen twee jaar tijd was het aantal buurtwinkels met 10% gedaald. Daarentegen staat de mogelijkheid van een toenemende betekenis van het toerisme voor Volendam en Edam in welke vorm dan ook, zo eindigde een rapport over het winkelbestand uit die periode.

De lekkerste sprits!

Eind jaren tachtig stopte bakker Breed met de bakkerij aan de Lingerzijde. Daar kon je terecht voor de allerlekkerste sprits. Een sprits waarvan het recept uiteraard geheim bleef. Dit recept was afkomstig van Jan Leendert de Boer. Die had aan de Voorhaven een bakkerij. In dit pand woont nu de familie Van Overbeek. Het was een zogeheten gemengd bedrijf: naast brood verkocht De Boer ook banket. Om aan een volledig inkomen te komen was de bakker daarnaast nog ober in het Damhotel.

Na de Tweede Wereldoorlog werkte Edammer Han Peters bij bakker Greve in Amsterdam. Deze banketbakker gaf Han Peters het recept voor de spritsen aan Jan Leendert de Boer. Deze kreeg het spritsen bakken zo goed onder de knie dat hij binnen korte tijd in Edam en omgeving bekend raakte om zijn heerlijke waar.

Nadat hij in 1959 stopte met de banketbakkerij kreeg bakker Bouwes het recept van Jan Leendert. Toen in 1966 Bouwes stopte ging het recept over naar Piet Breed. Jan Leendert, die nog leefde, kwam gedurende een jaar lang langs in de bakkerij aan de Lingerzijde om de fijne kneepjes door te geven. In dit geval letterlijk want het was niet alleen een kwestie van ingrediënten. Ook de wijze waarop er gekneed moest worden bepaalde de smaak!

Toen Jan Leendert in 1955 stopte met brood bakken en zich alleen nog toelegde op banket, kreeg hij binnen een paar dagen een bericht van de Kamer van Koophandel of hij langs wilde komen. Daar kreeg hij te horen dat hij moest stoppen met banket maken. Jan Leendert wist niet wat hij hoorde. Hij had dit al 50 jaar lang gedaan! Dat klopt, zei de ambtenaar, maar nu bent u gestopt met brood bakken en verkopen en u heeft geen diploma om alleen banket te maken.

Het bleek gelukkig een meedenkende ambtenaar die uiteindelijk voorstelde om tenminste twee broden en drie kadetten in de winkel op voorraad te hebben. ‘Als er dan een klant komt voor een brood dan zijn de broden al besteld door iemand anders’, was het advies. ‘Zo heeft u de gehele dag brood…’ Vanaf 1955 tot het moment van stoppen werden deze paar broodjes door bakker Breed gebakken. Zodoende dat deze bakker vele jaren later het bijzondere recept werd gegund!

Thans telt Edam nog twee bakkers. Bakkerij Kaandorp nam de bakkerij aan de Versteeghsingel eind jaren tachtig over van de familie Blom. En bakker Gorter bakt aan de Achterhaven al vanaf 1906 ‘het verschil’.

Ook de Voorhaven telde veel bedrijven

Maak een stapje terug in de tijd en het leven ziet er heel anders uit. We nemen de Voorhaven. Rond de oorlog waren ook hier nog veel bedrijfjes gevestigd. Een kleine greep: fietsenmaker Jan Steenmeyer, grutter Klaas van Ingen, fotografie Dorsman (later verhuisd naar het Spui), Herman Ternate (spar), Klaas en Cor Bommer (later Rijkenberg) met groenten en fruit, Ab Dikke verkocht schoenen, kruidenier Aberkrom, bakker Grimm, bakker Arie Bootsman, De Jong was mattenschipper, de familie Glerum verkocht wol, kapper Kroes, dameslingerie Kunst, slager De Jong, Lommers verkocht vooral aardappelen, Dirk de Waal was kapper, De Graaf lompen & metaal en jan Leendert de Boer was bakker.

[caption id="" align="alignright" width="250"] Theo Stevens[/caption]

Meer glazen uit één liter! ‘Ondernemer van de eeuw’

Er is maar één Edammer die de eervolle titel ‘Ondernemer van de eeuw’ mag dragen: Theo Stevens, de legendarische slijter annex kroegbaas uit de Spuistraat. In 2001 kreeg de bijzondere en kleurrijke plaatsgenoot deze onderscheiding tijdens een jaarvergadering van de OVE. Terecht volgens de leden.

Stevens werd in de loop van vele tientallen jaren een begrip. In de oude Knijp, sinds enkele jaren weer in gebruik, verkocht hij de mooiste wijnen en lekkerste borrels. Ongeveer dag en nacht kon er besteld worden, want Theo woonde - met zijn broer Joop en zus Do – bijna recht tegenover het nostalgische bedrijfje, dat tot eind jaren zeventig dienst deed als avond café. Toute Edam dronk hier een borrel, wisselde de laatste nieuwtjes uit en waagde het niet te zingen, want dan kon je vertrekken.

Tijdens de overhandiging van een mooie oorkonde betitelde Hans de Boer Stevens als ‘de man die de 24-uurs economie heeft uitgevonden’. De slijter was beroemd geworden met de prikkelende advertentieleuze: ‘meer glazen uit één liter’. Uiteindelijk sloot het familiebedrijf medio 2007 de deuren, het jaar ook dat de toen 84-jarige Stevens overleed. Dit na ruim 90 jaar onderdeel te zijn geweest van het Edamse.

Een eigen website

Uiteraard heeft de OVE ook een website. www.edam.nl is vooral een platform voor bezoekers van de stad. Een website die het komende jaar wordt uitgebouwd waardoor de mooie stad nog meer onder de aandacht wordt gebracht. Ook vindt u hier ondernemersactiviteiten en acties.

Woensdagmarkt sinds 1985

Het is maar een kleine markt met de Volendammer visboer (Drum) als meest bezochte standhouder. Tot maart 1985 was er echter helemaal geen markt in Edam. In die periode beslisten wethouders Hen de Boer (VVD) en Jaap Bond (PvdA) dat de Kaasmarkt de meest voor de hand liggende locatie zou worden. Het idee om kramen langs de Voorhaven te plaatsen, een idee van de toenmalige verkeerscommissie, werd af geserveerd. Winkeliers en VVV gaven de voorkeur aan het Damplein. “je moet een sterk centrum hebben en niet twee verschillende punten voor middenstand en markt. Verkeerstechnisch bleek ook het Damplein af te vallen. Uiteindelijk is de markt, hoe klein ook, een mooie aanvulling.