De mensen achter… Het Fort bij Edam
Op woensdagochtend is er een grote groep vrijwilligers in het Fort bij Edam. Ze knappen alles op en verzorgen de rondleidingen. “Een stukje werelderfgoed waar we trots op mogen zijn en wat meer mensen kennis van mogen nemen”, vertelt Theo van Baar die vanaf 2010 vrijwilliger is. Foto Cor Kes www.luxphotography.nl.
Zijn jullie het hele jaar geopend op woensdag?
“Dit is van oudsher onze klusdag,” vertelt Theo van Baar. “Het leek ons daarom een logische keuze om deze dag voor een openstelling te gebruiken. Dat doen we het hele jaar door, omdat er altijd wat te doen is. Tussen april en september zijn we ook de eerste en tweede zondag van de maand geopend. Onze vrijwilligers zijn vooral klussers, maar sommige zijn ook gids, die leggen de hamer even neer en lopen mee met de bezoekers.”
Waar werd het fort vroeger voor gebruikt?
“Deze ruimte werd gebruikt door defensie voor wapen- en munitieopslag. Dat werd op den duur te arbeidsintensief, je kunt hier niet met een heftruck naar binnen rijden. Defensie zei toen: we gaan de forten afstoten, wie wil ze kopen? Uit natuuroogpunt heeft Staatsbosbeheer de forten toen gekocht, het militaire gebied is altijd verboden toegang geweest en omdat hier duinzand ligt, is er een aparte vegetatie. Staatsbosbeheer wilde dit stukje natuurgebied wel hebben, maar dat betonnen gebouw dat er staat, daar hadden ze niet zoveel mee.”
Wanneer werd het opengesteld?
“Het was zo lek als een mandje, dus de deur ging gewoon op slot. Pas eind jaren tachtig, in het kader van Open Monumentendag, was er een groepje mensen dat het fort wel eens van binnen wilden zien. Veel van het herstel, waaronder tussen 2006 en 2010 het dak waterdicht maken, is uitgevoerd door een stichting die kansarme jongeren aan het werk wilde helpen, stichting de Herstelling. Uiteindelijk is de Stichting Fort bij Edam opgericht in samenwerking met vrijwilligers voor het verdere onderhoud en verzorgen van de openstellingen.”
Wanneer ben jij er betrokken bij geraakt?
“In 2010 ben ik met pensioen gegaan, ik heb altijd in het onderwijs gewerkt. Ik dacht meteen dat dit wel bij mij zou passen, ik heb altijd al belangstelling voor geschiedenis gehad. Het geven van de rondleidingen ligt in het verlengde van mijn vak. Alle vrijwilligers zijn erg betrokken, sommigen zijn zelfs nazaten van soldaten die hier honderd jaar geleden gezeten hebben. Er zat hier toen 255 man en soms kreeg iemand verkering met een meisje uit Edam en bleef plakken. Als er dan vrijwilligers gevraagd worden en je opa heeft hier vroeger gezeten, is het niet gek dat zoiets aanspreekt. Zo komen we ook weer aan foto’s van vroeger van soldaten.”
Hoe is de inrichting verzorgd?
“We hebben de handen ineengeslagen om de verschillende lokalen van de tentoonstelling te vullen. Die nam dit mee, een ander weer dat, gelukkig is er veel op internet te vinden. Het fort is een onderdeel van de Stelling van Amsterdam, daar hebben we veel informatie over, net als over de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Er is een ziekenzaal, postkantoor en hebben we vorig jaar winter de officierskantine ingericht. Er is ook een radiokamer, een van de vrijwilligers is een oud medewerker van de PTT en die gaat een centrale maken zodat je met elkaar kunt communiceren via oude telefoons die we overal hebben neergezet. Een van onze paradepaardjes is de keuken, wij zijn het enige fort waar deze nog aanwezig is.“
Wanneer is het fort gebouwd?
“De aanleiding voor de bouw was dat in 1870 Parijs door de Duitsers veroverd werd. Als je hoofdstad wordt aangevallen, ben je verloren, daarom werd in een straal van 20 km vanaf het centrum de Stelling van Amsterdam gebouwd. In 1887 is het zand uit Schoorl hierheen gehaald, de veengrond werd afgegraven. Het zand heeft 20 jaar gelegen, het moest eerst inklinken en in 1907 is met de bouw gestart. De eerste forten werden gebouwd van baksteen, maar daar schoten de granaten dwars doorheen. Dit fort is gebouwd van ongewapend beton, proefondervindelijk is aangetoond dat dit beter is dan gewapend beton. Door de trillingen van het staal kwamen er scheurtjes, het ongewapende beton moest wel extra dik zijn, het plafond is 1.75 dik massief beton.”
Wat vind jij het leukste?
“Eigenlijk is alles leuk. In september, dat is de stellingmaand, zijn we extra geopend. Dan is het meestal wel even mooi geweest, het seizoen is dan afgelopen en daar werk je ook wel naar toe. Als het in de winter dan wat rustiger is, heb je tijd om alles op te knappen. Ik denk wel eens: hebben we nog wel wat te doen? Maar het werk is nooit klaar. Ik vind vooral de educatieve functie en historische waarde belangrijk, we hebben een stukje werelderfgoed binnen onze grenzen, daar mogen we best trots op zijn. Niet iedereen weet precies wat er onder deze groene heuvel schuilgaat, dus kom eens kijken.”