"Ik voel me een figurant in mijn eigen tuin"
Maandag 27 november 2017 was Tessa Geertsema aanwezig op de Openbare Vergadering van de Stichting Eilandraad Marken in dorpshuis 'het Trefpunt' op Marken.
Zij heeft tijdens deze vergadering verslag gedaan van haar onderzoek. Onderstaand is ook de scriptie te lezen. Deze volledige scriptie is de Engelse taal geschreven (voorschrift universiteit). De samenvatting is wel in het Nederlands.
Op donderdag 18 mei 2017 deed Tessa een oproep aan de Marker bevolking wie haar wilde helpen met 'de gevolgen van toerisme' op Marken.
Tessa heeft daarvoor totaal 16 interviews afgenomen op Marken. In haar onderzoek wilde zij zich richten op een historische vergelijking, dus kijken naar verschillende periodes in de geschiedenis van Marken. Per periode heeft zij onderzocht in welke mate er toerisme plaatsvond op Marken en wat voor gevolgen dit heeft voor het gemeenschapsgevoel en leefbaarheid voor de bewoners.
“Ik voel me een figurant in mijn eigen tuin”
De gevolgen van de ontwikkeling van toerisme voor de gevoelens van verbinding van de bewoners van Marken.
Hieronder de samenvatting van scriptie Tessa Geertsema. Hier de gehele scriptie (Engels).
Inleiding
Het doel van mijn scriptie was om historisch inzicht te geven in hoe de houding van de lokale bewoners op Marken is veranderd ten opzichte van de ontwikkeling van toerisme. Daarnaast heb ik onderzocht wat voor gevolgen de ontwikkeling van toerisme heeft op de gevoelens van verbinding van de bewoners.
De hoofdvraag van mijn onderzoek was: hoe zijn de gevoelens van verbinding van de inwoners van Marken veranderd ten opzichte van de ontwikkeling van toerisme? Marken is een klein voormalig eiland in het Markermeer, met een oppervlakte van zo'n 2,7 km2 en ongeveer 1800 inwoners. Het is een populaire bestemming voor toeristen, zowel uit binnenen buitenland gezien de ligging vlak bij Amsterdam, de architectuur en de klederdracht. Volgens de Gemeente Waterland, waar Marken toe behoort, waren er in 2016 zo'n 400.000 bezoekers op Marken. Waarschijnlijk ligt dat aantal zelfs nog hoger, aangezien dit nummer gebaseerd is op toeristenbelasting en parkeergeld.
Daarmee zijn veel individuele toeristen die met de fiets of openbaar vervoer komen niet meegeteld. Marken is de laatste jaren geregeld in het nieuws vanwege de ontwikkeling van toerisme en de gevolgen die dit heeft voor de lokale bevolking, vandaar mijn interesse in dit onderwerp voor mijn scriptie.
Theorie
In mijn scriptie heb ik gebruik gemaakt van twee verschillende theoretische noties, namelijk “tourism attitudes” en “sense of belonging”. De theorie over “tourism attitudes”, wat gaat over de houding van de lokale bevolking ten opzichte van toerisme, beargumenteerd dat er zowel interne als externe factoren zijn die deze houding beïnvloeden. Voorbeelden van interne factoren zijn bijvoorbeeld hoeveel mensen zelf in aanraking komen met het toerisme, hoe dicht ze wonen in de buurt van plekken waar het toerisme plaatsvind en hoeveel invloed ze hebben in het maken van beslissingen over de ontwikkeling van het toerisme.
Externe factoren gaan meer over de gevolgen van toerisme, die vervolgens weer de houding van mensen beïnvloeden. Hierbij wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen economische, ecologische en sociaal-culturele gevolgen. In sommige toerisme studies worden aannames gedaan over de ontwikkeling van toerisme aan de hand van vergelijkingen met ontwikkelingen in vergelijkbare gebieden. Zo worden er modellen gebruikt om te voorspellen hoe de lokale bevolking zal reageren op bepaalde ontwikkelingen. Ik ben daar zelf geen voorstander van, want ik denk dat elke plek en gemeenschap uniek is en die vergelijkingen vaak niet zo veel opleveren in de praktijk.
Daarom heb ik ervoor gekozen om in mijn studie nog een ander theoretisch begrip te gebruiken, namelijk “sense of belonging”, vertaald in het Nederlands naar “gevoelens van verbinding”. Deze term wordt vaak gebruikt in de sociale wetenschappen om de verbinding die mensen voelen met een bepaalde plek aan te duiden. Ik heb gebruik gemaakt van de definitie van Julia Bennett (2014) die verbinding uitlegt aan de hand van drie noties, namelijk “mensen”, “geschiedenis” en “plaats”.
De eerste notie, “geschiedenis” refereert aan de historische verbinding die mensen voelen met een bepaalde plaats en gemeenschap. Volgens Bennett zorgen bepaalde rituelen, tradities en objecten voor een verbinding met het verleden. Zeker wanneer deze gedeeld worden met elkaar, bijvoorbeeld door gezamenlijk stil te staan of juist het verleden te vieren, zorgt de gedeelde geschiedenis voor gevoelens van verbinding onder de bewoners.
De tweede notie, “mensen”, gaat over het sociale aspect van een gemeenschap. Bennett beargumenteerd dat processen van in- en uitsluiting uitermate belangrijk zijn voor gevoelens van verbinding. Gedurende die processen wordt er namelijk stil gestaan waar een bepaalde gemeenschap voor staat en wie er niet bij hoort. Dit zorgt voor versterkte gevoelens van verbinding onder de mensen die wel binnen die gemeenschap passen. Daarnaast is het van belang of mensen zich verantwoordelijk en betrokken voelen over hun gemeenschap, bijvoorbeeld via inspraak in de organisatie en ontwikkeling van de plek. Wanneer mensen het gevoel hebben dat ze invloed hebben in de ontwikkeling zullen ze zich ook eerder en meer verbonden voelen.
Tot slot is er de notie van “plaats”, die zich vooral bezig houdt met de fysieke omgeving. In die zin is “plaats”, letterlijk en figuurlijk de plek waar mensen en geschiedenis samenkomen. Volgens Lefebvre (1991) is het van belang om te kijken naar hoe een bepaalde plek beleeft wordt, hoe deze georganiseerd wordt en welke symbolen en beelden er gebruikt worden om deze plek te beschrijven. Lefebvre beargumenteerd dat mensen die in een bepaalde locatie wonen, deze plek op een diepere manier begrijpen en er daardoor ook gevoelens van verbinding ontstaan.
Het is belangrijk om te benadrukken dat de gevoelens van verbinding altijd in ontwikkeling zijn. Het is dus nooit af of hetzelfde, aangezien de plek, de mensen of de interpretatie van de geschiedenis altijd kan veranderen. In die zin moeten gevoelens van verbinding dan ook gezien worden als een proces. In toerisme studies is er weinig onderzoek gedaan naar de invloed van de ontwikkeling van toerisme op de gevoelens van verbinding van de lokale bevolking. Om die reden vind ik het interessant om juist wel te kijken naar de gevolgen van toerisme op de gevoelens van verbinding die mensen voelen met Marken.
Methodologie
Om aan informatie te komen, zijn er twee methodes gebruikt. Ten eerste heb ik verschillende boeken en historische bronnen over de geschiedenis van Marken gelezen. Deze zijn gebruikt om meer inzicht te verkrijgen in de ontwikkeling van toerisme en de gemeenschap op Marken. Zo zijn er verschillende boeken en artikelen gepubliceerd over de ontwikkeling van Marken. Daarnaast zijn er veel foto's, advertenties, krantenberichten en dergelijke bewaard gebleven, wat een interessante bron van informatie was.
Daarnaast heb ik 16 interviews gehouden met inwoners van Marken. Deze mensen hadden zich vrijwillig aangemeld aan de hand van een advertentie over mijn onderzoek op Marker Nieuws. Daarnaast heb ik een aantal mensen benaderd met hulp van de Eilandraad van Marken. Mijn doel was om zo veel mogelijk verschillende mensen te spreken om zo een duidelijk beeld te krijgen vanuit diverse perspectieven. Dit betekend dat ik mensen heb gesproken die op Marken zijn geboren, maar ook die er op latere leeftijd naartoe zijn verhuisd. Ook heb ik mensen gesproken uit de verschillende buurten op Marken en van verschillende leeftijden.
Mijn interviews duurde gemiddeld anderhalf uur lang en waren van een semigestructureerde aard. Dat houdt in dat ik van te voren een aantal vragen en onderwerpen had bedacht om met mensen te bespreken, maar dat ik vooral ook de mensen zelf aan het woord heb gelaten en heb geprobeerd hen niet te veel te sturen in hun antwoorden en de onderwerpen die aan bod kwamen.
Geschiedenis van toerisme op Marken
In mijn scriptie heb ik uitgebreid de ontwikkeling van toerisme op Marken beschreven. Marken werd rond de tweede helft van de negentiende eeuw ontdekt door kunstenaars, voornamelijk schilders, die op zoek waren naar authentieke Nederlandse beelden. Vissersplaatsen, zoals Marken en Volendam, werden snel populair. Als gevolg begonnen er ook toeristen naar Marken te komen om het met eigen ogen te zien.
Het merendeel van de Marker bevolking was werkzaam in de visserij. Dat was vaak zwaar en onvoorspelbaar werk. Een paar vrouwen begonnen ook geld te verdienen aan het toerisme, vaak uit noodzaak omdat ze weduwe waren geworden en weinig inkomsten hadden. Deze vrouwen hadden “kijkhuisjes”, wat inhield dat toeristen voor een donatie bij hun binnen mochten kijken. Ook verkochten meisjes en vrouwen souvenirs aan toeristen, dit werd “herenjagen” genoemd. Het was maar een klein groepje vrouwen dat hier geld mee verdiende en er werd niet erg positief naar gekeken vanuit de rest van de gemeenschap.
Er zijn verschillende voorbeelden van maatregelen die genomen werden door de inwoners van Marken om om te gaan met het toerisme. Het eerste voorbeeld komt uit 1912, toen het “wegengeld” werd ingesteld. Dit was een belasting die toeristen moesten betalen voor hun bezoek aan Marken. In 1932 werd de “zondagsrust” afgekondigd. Dit betekende dat winkels en horeca niet meer open mochten zijn op de zondag in de hoop dat het rustiger zou worden op het eiland. In 1957 werd de “Verbindingsdijk” aangelegd, die Marken verbond met het vasteland.
Hierdoor was Marken niet langer meer een eiland, maar een schiereiland. Sijtje Boes, een van de bekendste toerisme ondernemers van Marken, was bang dat de komst van de dijk het toerisme zou doen afnemen. Dat was echter niet het geval, het nam alleen maar toe aangezien bussen vanuit Amsterdam nu direct naar Marken konden rijden.
In 1971 kreeg Marken de status van 'beschermd dorpsgezicht' wat betekende dat de traditionele architectuur beschermd moest worden. In 1981 werd de Vereniging Historisch Eiland Marken opgericht en in 1983 is het Marker Museum geopend om het cultureel erfgoed te beschermen. Vooral de klederdracht van Marken is erg bekend. In 1991 verloor Marken de status van aparte gemeente en werd onderdeel van de Gemeente Waterland.
Het toerisme op Marken is in de afgelopen jaren alleen maar meer gestegen. Volgens statistieken van de Amsterdam City Index kwamen er in 2016 zo'n 18 miljoen toeristen naar Amsterdam. Onderzoek van Amsterdam Marketing uit 2014 heeft aangetoond dat maar 18% van de internationale toeristen bij hun bezoek aan Amsterdam ook de regio bezoekt. Gemeente Waterland en Amsterdam Marketing proberen daarop in te spelen door meer toeristen naar Marken te trekken.
Op Marken zijn twee belangrijke groepen toeristen, namelijk de georganiseerde groepen en de individuele dagjesmensen. De groepen komen meestal met een buitenlandse reisorganisatie of boeken een dagtrip via Tours&Tickets. Voor de individuele bezoekers is er in 2015 een VVV geopend aan de haven. In 2014, de Gemeente Waterland had toezegging gegeven voor de bouw van een aanlegsteiger in de haven van Marken. De inwoners waren het oneens met dit besluit en hebben het weten tegen te houden.
Gevoelens van verbinding
Bij het beschrijven van de bevindingen van mijn onderzoek heb ik de onderverdeling van Bennett aangehouden, met betrekking tot mensen, geschiedenis en plaats. Het is belangrijk om te benadrukken dat ik hierbij algemene observaties beschrijf die uit mijn onderzoek zijn voortgekomen, geen absolute waarheden of samenvattingen van de gehele bevolking of groep.
Over de notie “mensen” was het vooral opvallend dat veel mensen die ik heb geïnterviewd vertelde over de verschillen tussen mensen die waren geboren op Marken ten opzichte van de mensen die naar Marken verhuisd waren. Over het algemeen werd gezegd dat de mensen die naar Marken waren verhuisd, vaak meer conservatief waren in hun denken over de ontwikkeling van Marken. Ze hadden moeite met het toerisme en willen vooral de rust bewaren. Volgens de mensen die op Marken zijn geboren is Marken nooit rustig geweest en zouden er meer ontwikkelingen moeten plaatsvinden, zoals het bouwen van nieuwe woonwijken.
Daarnaast gaven veel mensen aan dat Marken een kleine en gezellige gemeenschap is, waar veel wordt gedaan aan vrijwilligerswerk en gezamenlijke activiteiten binnen verenigingen en clubs. Ook kun je makkelijk onderdeel worden van de gemeenschap als je naar Marken komt, maar je moet er wel zelf voor openstaan. Tot slot was het interessant om op te merken dat er hele tegenstrijdige visies waren over de Gemeente Waterland. Een aantal mensen gaf aan dat ze vonden dat het goed geregeld was op deze manier terwijl andere benadrukten dat ze het jammer vonden dat de Gemeente Marken was opgeheven.
Wanneer de geschiedenis van Marken ter sprake kwam werd vooral vaak verteld over de klederdracht en het belang van de waardering daarvan. De klederdracht wordt alleen nog maar gedragen tijdens bijzondere gelegenheden en al lang niet meer in het dagelijks leven. Vooral veel vrouwen benadrukten dat ze de klederdracht dragen voor zichzelf en voor elkaar, maar niet voor de toeristen en dat ze zelfs toeristen proberen te ontlopen als ze de klederdracht dragen. De uitzondering hierop waren een aantal vrouwen die als gids werken of hebben gewerkt, zij dragen de klederdracht ook tijdens hun gidswerk.
Ook werd er regelmatig gesproken over de gemeenschappelijke herdenking, met name van de Watersnoodramp van 1916. Mensen vertelde dat daar vroeger veel minder over gesproken werd, maar dat er nu veel aandacht voor is en mensen er meer over weten. Dat komt onder andere door de 100 jarige herdenking in 2016 en de tentoonstelling in het Marker Museum in datzelfde jaar. Tot slot gaven mensen aan gemende gevoelens te hebben over de status van beschermd dorpsgezicht op Marken. Enerzijds vond iedereen het heel belangrijk dat de traditionele architectuur bewaard blijft. Anderzijds maakt dat het soms moeilijk om mee te leven, bijvoorbeeld omdat er geen moderne aanpassingen mogen worden gedaan aan de huizen.
Over het onderwerp “plaats” was het vooral opvallend dat veel mensen gedurende de interviews vaak vergelijkingen maakten met andere plaatsen, zoals Amsterdam, Volendam en Monnickendam in de regio zelf. Ook werden er veel vergelijkingen getrokken met plekken als Urk, Enkhuizen en Giethoorn, wat ik niet had verwacht. In deze vergelijking werd heel erg benaderd dat Marken zich net als alle andere kleine gemeentes in Nederland had ontwikkeld en dat ze in die zin niet bijzonder of uniek waren.
Daarnaast was het interessant om te merken dat er veel verschil was tussen de verschillende buurten. Veel mensen gaven aan alsof ze het gevoel hadden dat inwoners uit andere buurten niet zo goed begrepen wat precies hun problemen waren of dat niet serieus namen. In die zin heeft elke buurt voor- en nadelen.
Gevolgen van toerisme
Gedurende de interviews werd het duidelijk dat toerisme al lange tijd op Marken speelt. In die zin zijn de bewoners eraan gewend, zeker de bewoners die zelf op Marken zijn opgegroeid. Over hun jeugd vertelde ze voornamelijk positieve of grappige verhalen, bijvoorbeeld over verdwaalde toeristen. Het toerisme in die tijd speelde zich echt af in de weekenden en dan vooral in de zomermaanden, hierdoor was het overzichtelijk en behapbaar en hadden mensen er over het algemeen niet zo veel last van.
Veel mensen klaagden over de schaal van het toerisme vandaag de dag en dan met name de georganiseerde groepen. Vaak lopen deze groepen gedurende het hele jaar door, en gedurende de hele dag, een hele beperkte route van de haven naar het parkeerplaats . Dit veroorzaakt veel overlast in die straten en de toeristen zien maar een heel beperkt deel van Marken. Toeristen weten daardoor vaak niet eens dat ze in een daadwerkelijk dorp zijn, maar denken dat ze een themapark bezoeken.
Hierdoor gluren ze naar binnen, kloppen ze op het hout en zijn ze verrast of boos als er auto's en fietsen rondrijden. Er wordt weinig rekening gehouden met de bewoners, die dienen zich aan het toerisme aan te passen in plaats van andersom. Over de individuele toeristen waren niet tot nauwelijks klachten, die worden juist als positief gezien omdat deze mensen meer tijd en interesse hebben om echt iets te leren over de cultuur en geschiedenis van Marken.
Veel mensen gaven aan allerlei kleine maatregelen te nemen om beter om te kunnen gaan met het toerisme. Voorbeelden hiervan zijn het nemen van andere routes om de drukte te vermijden, niet meer in de tuin zitten op zonnige dagen of bewust de begroeiing in de tuin aanpassen aan de toeristen. Er werd vaak benadrukt het dat jammer is dat er weinig vanuit Marken zelf wordt georganiseerd in de toerisme industrie.
Bijna alle toeristische ondernemingen worden gerund door mensen van buiten Marken, waardoor er ook minder controle is of rekening gehouden wordt met de bewoners. Ook over de rol van de Gemeente Waterland was niet iedereen positief. Sommige mensen gaven aan dat ze vonden dat de gemeente meer moest doen om het toerisme te reguleren op Marken, in plaats van het te stimuleren.
Over de toekomst van toerisme maakte de meeste mensen zich zorgen. In de afgelopen jaren vonden ze al dat de schaal enorm was toegenomen. Ze zijn bang voor nog meer toeristen en wat voor gevolgen dat zal hebben voor de gemeenschap. Veel mensen gaven bijvoorbeeld aan dat ze geen Airbnb toerisme willen op Marken en dat ze bang zijn dat mensen hun huizen gaan verhuren aan toeristen. Aan de andere kant waren mensen ook positief, bijvoorbeeld over de samenwerking om de aanleg van de steiger tegen te gaan. Dat wekt vertrouwen voor de toekomst.
Conclusie
Het is belangrijk om te benadrukken dat toerisme een lange geschiedenis heeft op Marken. Het is daardoor een onderdeel geworden van het wonen op Marken. Echter, in de laatste jaren is het toerisme rap toegenomen en komen busladingen met toeristen het hele jaar door en op elk tijdstip van de dag. De bewoners van Marken ervaren daardoor veel meer last van het toerisme en nemen allerlei kleine maatregelen om met de toeristen om te kunnen gaan. Sommige bewoners gaven aan dat ze zich zorgen maken over de toekomst van deze ontwikkelingen.
De gevoelens van verbinding met Marken zijn ook sterk veranderd, aangezien de samenleving zelf op Marken veranderd is. Toerisme speelt daarin een rol, maar is maar een van de vele processen die zorgen voor verandering. Door de komst van de Verbindingsdijk zijn er bijvoorbeeld veel nieuwe mensen naar Marken gekomen om zich te vestigen. Daarnaast hebben andere algemene ontwikkelingen, zoals vergrijzing, urbanisatie en het opgaan in een grotere gemeente ook gevolgen voor de gevoelens van verbinding.