De Joodse begraafplaats 225 jaar
29 Mei 1793 werd op de toen nieuwe Joodse begraafplaats van Edam Aron Lezer ter aarde besteld. Het was de eerste begrafenis op het lege veld buiten de stadmuren.
Pas meer dan een jaar later kwam Ella Meijer naast Aron te liggen. Nee, niet precies naast hem, daar was ruimte gelaten voor zijn echtgenote Fokeltje Abraham, in het Register aangeduid als “zijn huisvrouw”. Ze overleed twee jaar na hem. We weten niet veel van hen. We weten dat ze hebben geleefd en dat ze gestorven en begraven zijn. Dat lezen we in het op wonderbaarlijk wijze behouden “Begravings Register van de Israëlitische Gemeente te Edam, Aanvang nemende Anno 1793” Een aandoenlijk document.
De Joodse gemeente Edam was niet groot. Rond 1793 waarschijnlijk nog geen tien gezinnen. Gezinnen met veel kinderen waarin de kindersterfte hoog was, zo vertelt het Register ons.
Op die eerste bladzijde lezen we naast Ella de voornamen van de vrouwen die overleden zijn. Er staan traditionele joodse namen: Saartje en Sara, maar ook treffen we Fokeltje, Vogeltje, Trijntje en Bloemetje. Verderop in het schrift vinden we Aaltje, Schoontje en Duifje.
Geen overleden man in het Register heette Jan of Piet of Gerrit. Ze droegen namen uit de Torah: Israël, Mozes, Abraham, Mordechai of Salomon. Maar hun dochters gaven de nieuwkomers, die Joden waren, veelal typisch Hollandse namen. Lezen we er enerzijds de behoefte om de eigenheid te bewaren en anderzijds de wens tot acceptatie en integratie in?
Het Begravings Register noemt de begrafenissen van 1793 tot en met 1823. In het schrift staat geregistreerd dat alleen al in die 30 jaar 211 Joden zijn begraven op de begraafplaats aan het Oorgat. De Joodse gemeenschap zou na 1823 nog (een beetje) groeien. We zullen het nooit precies weten maar dat betekent dat we mogen schatten dat er ongeveer 500 graven zijn op dat kleine stukje grond. Dat zou een argeloze beschouwer niet zeggen als hij of zij de schamele 14 zerken ziet die er nog verspreid op het veld staan.
In het projectplan – dat mede tot stand is gekomen door bijdragen van Tjeerd Dijkstra, om de historische waarde van het veld aan het Oorgat meer tot uiting te laten staat het voorstel om de 211 namen van het Register te tonen. Net zoals Nico Jongsma op de Zuidervesting objecten uit opgravingen in kunsthars heeft laten gieten kan een kopie van het Begravings Register in kunsthars bij het hek meer duidelijkheid geven over de betekenis en de geschiedenis van deze plek. In het nog te ontwikkelen ontwerp zal dat hopelijk op subtiele wijze gebeuren. De huidige anonimiteit van de Joodse begraafplaats mag worden doorbroken. Maar liefst niet te luid.
Meer dan 500 Joden zijn er begraven, de eerste op 29 mei 225 jaar geleden.