Zang Edam maakt met Die Schöpfung de juiste keuze!
In 1790 was Haydn bijna dertig jaar in trouwe dienst van de Esterházy-familie. In dit jaar overleed zijn broodheer, Nikolaus. De opvolger van vorst Nikolaus, Paul Anton II, had geen interesse in muziek en hief de hofkapel op en Haydn besloot naar Wenen te verhuizen. Hij voelde zich gevangen als kapelmeester in een aartsconservatieve omgeving, een adelijk hof ver weg in de provincie. Hier heersten de wetten van rangen en standen, orde en gehoorzaamheid van het gezag. Haydn wilde naar meer democratische, menselijke verhoudingen.
De Engelse concertorganisator Salomon haalde Haydn over naar Londen te komen en hij reisde twee maal naar Engeland, in 1790 en 1794. In totaal verbleeg hij er vier jaar. Grote indruk maakten de oratoria Messiah en Israel in Egypt van Händel, die Haydn beluisterde in Westminster Abbey in een uitvoering door enkele honderden koor- en orkestleden. Echo’s hiervan zijn in Die Schöpfung te vinden.
Het is niet alleen de muziek die de nieuwsgierigheid van Haydn aanwakkert, het zijn ook de idealen van de Verlichting, waaronder het bevorderen van de wetenschap en intellectuele uitwisseling. Haydn’s belangstelling voor astronomie is daar een voorbeeld van.
Twee jaar werkte Haydn aan Die Schöpfung en het was een zware opgave. Hij vertelde zelf dat hij nog nooit zo vroom was geweest en hij wilde dat het werk lang zou blijven voortleven. Dat is gelukt, de première in 1798 was een groot succes en dat is het vandaag nog steeds.
Haydn’s Schöpfung beeldt in muziek uit hoe God in zes dagen de wereld schiep. Met prachtige klankschilderingen weet Haydn het licht, het firmament, de hemellichamen, het water, de aarde en de planten te illustreren, alsook de vissen, vogels, landdieren en de mens.
De teksten zijn afkomstig uit Genesis, de Psalmen en Paradise Lost van John Milton. In dit gedicht stelt Milton zich ten doel opheldering te verschaffen over het conflict tussen de eeuwige vooruitziende blik van God en de vrije wil.
Het universum werd in Haydn’s tijd beschouwd als volledig geordend en wetmatig, waarbij de bewegingen van de diverse hemellichamen de wetten van de wiskunde en de mechanica strikt volgen, dit als bewijs van goddelijke wijsheid. Zo hadden de destijds bekende planeten een eigen grondtoon en ook de stemming van de instrumenten was overeenkomstig met het universum: 430/432 Hz, dat is lager dan de uitvoering in de Grote Kerk waar op 441 Hz werd gespeeld. Stof voor een interessante discussie. Met het eigentijdse instrumentarium kan je niet anders dan voor deze stemming te kiezen en er zijn orkesten die hoger spelen. Dit is van grote invloed op de zangers. Eenvoudig gezegd worden deze klassieke werken pakweg een halve toon hoger gezongen en strookt strikt genomen niet met de filosofie van de 18e eeuw.
Zang Edam, één van de oudste oratoriumkoren van Nederland, maakte voor het 135-jarig jubileum een goede keuze met Die Schöpfung. Het is gelukt drie gelijkwaardige solisten aan te trekken en deze werden door het talrijke publiek zeer gewaardeerd.
Wie in de Grote Kerk aanwezig was, hoorde een traditionele uitvoering die voor de pauze wat aan de gelijkmatige kant was. In grote lijnen zong het koor beter dan andere jaren, maar is toch nog onvoorspelbaar. Het zou mooi zijn als het Zang Edam gaat lukken de rijke klank die het had in het slotkoor altijd te laten klinken. Dat zit er zeker in voor de komende jaren.
Binnen het, overigens zeer degelijk spelende, orkest miste ik detail. Zo zat het continuo te ver uit elkaar en had ik moeite met de opstelling die structuur of ordening miste. Zeker in de inleiding die de Chaos verbeeldt en waar dissonanten oplossen en van waaruit weer nieuwe ontstaan, erupties van gebroken akkoorden die maar geen melodie willen worden, wat uiteindelijk wel lukt, was het klankbeeld troebel. Pas na het uitbundig gezongen woord Licht valt alles op de goede plaats en konden de drie delen met behulp van het goed gedocumenteerde programmaboekje worden gevolgd.
Vanaf de eerste klanken ademt deze compositie positiviteit en dit loflied op het leven wilde Zang Edam met de toehoorders delen. Los van kritiek had Edam een mooie muziekmiddag en blijkt weer hoe groot het maatschappelijk belang van deze culturele evenementen is.