Nieuwe uitgave ‘Rachels Kinderen’ indrukwekkend!

Bijna twintig jaar geleden is Rachels kinderen voor het eerst verschenen. Het boekje over de Jodenvervolging in Edam wordt nu ter gelegenheid van het herdenkingsjaar ‘75 jaar Bevrijding’ opnieuw uitgegeven. De herdruk maakte het noodzakelijk om nog een keer kritisch naar de tekst te kijken. De geschiedenis staat immers niet stil. Zo heeft de Nederlandse regering, bij monde van minister-president Mark Rutte, op 26 januari 2020 aan de Joodse gemeenschap haar excuses aangeboden. Eindelijk wordt de eigen schuld erkend bij de Jodenvervolging in dit land.

Erik Besseling, docent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam en schrijver van het boek: “Maar de feiten over de betrokkenheid van de Nederlandse overheid waren wel al lang bekend. Edam vormde daarop geen uitzondering, integendeel: het bestuur van de gemeente heeft op scrupuleuze wijze en in nauw overleg met de bezettingsmacht uitvoering gegeven aan de Duitse verordeningen en zo de vervolging en vernietiging van haar Joodse inwoners mogelijk gemaakt. De machinerie van vernietiging kon hier ter plaatste zijn onverbiddelijke kracht ontplooien.”

Edamse jeugd

Schrijver Erik Besseling: “Het boekje Rachels kinderen had ik niet kunnen schrijven als Edam me niet zo bekend was geweest. Ik heb er mijn jeugd doorgebracht. Toen ik mijn onderzoek in het jaar 2000 begon, had ik toegang tot een vertrouwde wereld, een plaats waar je ‘blind’ je weg weet, omdat het jonge geheugen alle details feilloos heeft opgeslagen: personen, straatnamen, gebeurtenissen, maar ook geluiden, geuren, hoe het zonlicht op een muur valt in de winter.”

Rouw

Deze naoorlogse wereld bevatte ook herinneringen aan de oorlog, nog maar zo kort geleden, vertellingen uit een andere wereld. “Over één herinnering werd alleen aarzelend, terughoudend gesproken. Alsof de taal zelf tekort schoot. Het ging om het lot van de Joodse inwoners in Edam tijdens de oorlog. Over de verdwijning van wie vrienden, buren, werkgevers waren, stadgenoten die met kleinkinderen wandelden, met wie getennist werd, een eerste liefde, een stem die zich aankondigde met koopwaar. Maar dat alles kon pas veel later gezegd worden. De vertrouwde wereld vulde zich met rouw.”

Eén overlevende

Een Joodse jongen uit Edam, Heintje Levy, heeft de vernietigingskampen overleefd. Zo kon het gebeuren dat hij, toen hij in 1995 naar Edam terugkeerde, er blindelings zijn weg vond en regelrecht naar zijn voormalig ouderlijk huis aan de Voorhaven liep. De wereld van zijn jeugd was hem vertrouwd gebleven. En de bewoonster die aan de voordeur verscheen bevestigde deze vertrouwdheid. Een vriend die hem vergezelde stelde hem voor als oud-bewoner van het huis, waarbij hij diens adoptienaam Mike Lowenthal gebruikte. Zij corrigeerde hem direct met verraste stelligheid: ‘Dit is niet Mike Lowenthal! Dit is Heinz Levy!’

Diep verlies

“Deze gebeurtenis bevestigt ook het grote verlies dat te betreuren is. Van elk van de eenentwintig uit Edam weggevoerde Joden, vermoord in de concentratiekampen, is een vertrouwde wereld verloren gegaan. Een wereld die in Edam als laatste vestigingsplaats eindigde. Voor een nieuw hoofdstuk in het boekje, dat over de familie Jacob Brandon, heb ik me opnieuw met de feiten moeten bezighouden. Hoe schrijf je over de ramp die deze familie is overkomen? Tussen de woorden op papier en wat ze willen beschrijven opent zich een grote leegte, een besef van diep verlies dat na meer dan 75 jaar onverminderd voortduurt.”

‘Rachels Kinderen, Joodse inwoners in Edam 1937-1945’ is vanaf nu te koop bij ’t Pakhuys en Cas Sombroek. € 12,50. Als gevolg van het coronavirus komt er geen officiële presentatie zoals eerder gepland.