Was burgemeester van Baar “goed” of “fout” tijdens de oorlog?

Onlangs stond het gedeelde nieuwsartikel in de Stadskrant. Erik Besseling heeft aan de burgemeester van de gemeente Edam-Volendam, naast een verzoek voor adoptie van de namen van joodse slachtoffers uit Edam, een onderzoek aangevraagd voor het handelen van burgemeester Clement van Baar tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Tijdens ons onderzoek naar Knokploeg Waterland zijn wij in het Nationaal Archief en het NIOD een verslag tegengekomen waarin het verzet tijdens de oorlog haar verslag doet over diverse burgemeesters uit de regio Waterland. Dit verslag is vervolgens doorgestuurd naar de Nederlandse regering in ballingschap.

In verband met Corona is een vervolgbezoek aan de archieven nog niet mogelijk geweest, want wij willen graag uitgebreid onderzoek doen naar deze burgemeesters en hier een compleet verhaal over publiceren.

Echter willen wij wel eerst duidelijk aangeven dat het oordelen van een burgemeester en zijn handelen tijdens de oorlog een moeilijke aangelegenheid is. Na de oorlog zijn veel ambtenaren en burgemeesters onterecht veroordeeld dat zij tijdens de oorlog samen werkten met de vijand.

Zij zaten in een functie waarin elke beslissing zwaar gewogen werd, zowel door de Duitsers als door de bevolking. Indien een burgemeester in de ogen van de Duitsers niet goed functioneerde, dan werden zij vervangen. Een overijverige N.S.B. ambtenaar nam de plek over. Waren de daden voor de Duitsers erger dan werd een burgemeester op transport gezet of werd gefusilleerd. Koos een burgemeester teveel de kant van de Duitsers, dan werd de burgemeester door de bevolking bestempeld als landverrader en N.S.B.'er.

Opstappen was vaak geen optie, omdat zij hiermee een zeker inkomen kwijt zouden raken. Daarnaast werden zij gelijk als verdacht aangemerkt door de Duitsers, waardoor ze zichzelf en hun familie in moeilijkheden kon brengen. Daarnaast wisten zij dat hun plek werd ingenomen door een lid van de N.S.B.

Burgemeesters die het lef hadden om in opstand te komen, deden dit vaak achter de schermen. Ze vertraagden het aanleveren van adreslijsten van mensen die in aanmerking kwamen voor dwangarbeid in Duitsland. Diezelfde lijsten werden incompleet aangeleverd. Ze merkten mensen aan als onmisbaar, zodat ze gevrijwaard werden van dwangarbeid. Daarnaast werd er informatie verschaft aan het verzet over de acties van de Duitsers.

De risico's van deze acties moeten we niet onderschatten, omdat de Duitser al snel naar de burgemeester kon wijzen bij een mislukte razzia of inval. Daarom traden zij in het openbaar op als een pro-Duitse burgemeester, zodat ze op deze manier verdenkingen konden voorkomen.

Bij het verzet was het vaak niet bekend waar de informatie vandaan kwam en dat burgemeesters in hun werkzaamheden de Duitsers tegenwerkten. Daardoor zijn veel burgemeesters na de oorlog onterecht veroordeeld als "Foute" burgemeester. Aanvankelijk hebben wij er daarom voor gekozen om het artikel over de burgemeester niet te delen. Aangezien er nu aandacht is geweest voor een onderzoek naar burgemeester van Baar in de media, lijkt ons nu wel het moment om het verslag over deze burgemeester hier te delen. Of het verslag volledig is en de burgemeester goed of fout was tijdens de oorlog moet een eventueel onderzoek uit gaan wijzen.

Verslag 1

Edam - C.G.M. van Baar, benoemd op 15 november 1938. Moet in 1944 herbenoemd worden. Van Baar wordt door een groot gedeelte van de bevolking als een twijfelaar beschouwd. In zijn hart is hij wel "anti". Terwille van zijn functie houdt hij beide zijden tot vriend en is hij zeer plooibaar. Bekend is dat hij zeer vreesachtig is en zeer vriendelijke tegenover leden van de NSB.

Bij een door de NSB te Volendam gehouden reclame-reportage-scheldpartij (1) was van Baar aanwezig en liep hij gedurende meer dan uur te wandelen met kringleider Broers onder een vriendschappelijk gesprek. Zijn houding is in de oorlogsjaren slap geweest. Het komt mij voor dat hij niet de man is waarvan men veel kan verwachten of dat hij enig risico zal nemen. Alleen het feit dat hij als burgemeester van een flinke plaats als Edam, na 4 jaar nog niet ontslagen is, toont reeds aan dat hij met de bezettende macht goed kan vinden. Schorsing / afzetting wordt geadviseerd.

In een ander verslag komen wij de volgende informatie tegen:

De firma H. Jaartsvelds Wegenbouwbedrijf, Terborgscheweg, te Sivolde, gemeente Terborg bestond uit 4 firmanten, t.w. 3 gebroeders en één zuster. De zuster is de echtgenote van de heer C.G.M. van Baar, Burgemeester van Edam. De heer van Baar is in gemeenschap van goederen gehuwd en beheert als zodanig de gemeenschappelijke goederen en voorheen dus ook het aandeel in de eerder genoemde firma.

Deze firma heeft tot het einde van 1943 diverse Weermachtswerken uitgevoerd en grof geld verdiend. Uitgevoerd werden o.a. de vliegvelden bij Iepenburg, Eindhoven en vermoedelijk ook in Uden. Omstreeks het einde van 1943 is deze firma door onenigheid tussen de firmanten geliquideerd en is van Baar geen lid meer van de firma.
Tijdens de in maart 1944 gehouden overval op het distributiekantoor in Edam heeft hij zich tegenover de politie en anderen zeer afkeurend uitgelaten over deze overvalmethoden. (2) Vast staat dat hij tot juli 1944 steeds zeer pro-Duits geweest is.

Toen hij in juli 1944 mensen moest aanwijzen om voor de Weermacht te werken, heeft hij aan commissaris Backer gevraagd om dit niet door hem te laten doen. Door bemiddeling van Mr. Backer heeft hij toen geen mensen hoeven aan te wijzen.

Na D-day is van Baar geheel omgekeerd en is hij zoals een burgemeester hoort te zijn. (3)

Later zal van Baar worden vervangen door burgemeester Baak.

1. In juli 1941 werd door de NSB in Volendam posters opgehangen. De bevolking kon dit niet waarderen en heeft de NSB uiteindelijk het dorp uitgejaagd door hen met stenen te bekogelen. Als strafmaatregel kreeg Volendam de avondklok opgelegd. Hiermee was Volendam de eerste plaats in Nederland waar deze maatregel werd opgelegd. De avondklok heeft kort geduurd. Nadat Volendammer Jan "Bolletje" Tol werd doodgeschoten door een Duitse soldaat werd de avondklok weer opgeheven. De avondklok zou later weer opnieuw ingevoerd worden, maar dan landelijk.


2. De overval op het distributiekantoor Edam was de eerste overval van KP Waterland op een distributiekantoor. Hiervan hebben wij eerder een verslag gepubliceerd.


3. In oktober 1944 besluit burgemeester Van Baar onder te duiken nadat hij geweigerd had om dekkingsgaten te laten graven. Als waarnemend burgemeester wordt de N.S.B.'er de heer Van Baak benoemd. In januari 1945 werd van Baak door het verzet ontvoerd en geliquideerd.

Afsluitend

De verslagen zijn hard, maar lijken wel duidelijkheid te geven over het handelen van de burgemeester. Echter, zoals reeds aangegeven dienen we vooralsnog voorzichtig te zijn om hierover te oordelen.

Heeft de burgemeester in stilte zijn strijd gestreden tegen de bezetter? Heeft hij uit angst niet ingegrepen of lagen er andere oorzaken ten grondslag waardoor hij wel of niet heeft gehandeld als het nodig was?

Gezien de belangrijke positie die burgemeester van Baar in neemt in de geschiedenis van de gemeente Edam-Volendam en het ethische vraagstuk over de jodenvervolging lijkt het ons belangrijk dat de vragen beantwoord worden. Daarom hebben wij in navolging van de heer Besseling de gemeente ook vragen gesteld over deze periode.

Groeten,
Vrienden van verzetsgroep KP Waterland 1940 - 1945