Waarom mensen zo makkelijk kletspraat geloven.

‘Heeft de wereld haar verstand verloren? Die vraag wordt me vaak gesteld’, zegt de Canadese psycholoog Steven Pinker (1954). De psycholoog Steven Pinker doceert al jaren aan de Harvard-universiteit in de Verenigde Staten. Het coronavirus leidde niet alleen tot een echte pandemie, maar ook tot een ‘kletspraatpandemie’, schrijft hij in zijn nieuwste boek Rationaliteit. Over de hele wereld doen de uitzinnigste verhalen de ronde, zonder een spoor van bewijs. Vaccins bevatten een chip die Bill Gates in staat stelt de mensheid te controleren. RIVM-directeur Jaap van Dissel voert vanuit Bodegraven een ‘pedo-satanisch’ netwerk aan.

Steven Pinker is te veel wetenschapper om zomaar ja te zeggen op de suggestie dat de wereld gek geworden is, opgezweept door sociale media. ‘Ik aarzel om te zeggen dat iets erger is geworden omdat bepaalde dingen vaak voorkomen. Waarschijnlijk kwamen ze in het verleden ook vaak voor’, zegt hij. Per slot van rekening hadden de nazi’s geen Twitter nodig om hun aanhangers ervan te overtuigen dat de wereld werd bedreigd door een gigantische samenzwering van Joden.

Pinker werd bekend met zijn wetenschappelijke werk over de evolutie van de menselijke geest, en beroemd door zijn onvervalste vooruitgangsoptimisme. In Ons betere ik (2011) betoogde hij, aan de hand van talloze grafieken, dat de mens in de loop der eeuwen steeds vreedzamer is geworden. In Verlichting nuontwaarde hij, wederom gestaafd met veel cijfers, mondiale vooruitgang op alle fronten: minder geweld, minder armoede, minder honger. Pinkers boodschap is controversieel, omdat veel mensen er rotsvast van overtuigd zijn dat het juist bergafwaarts gaat met de wereld.

In Rationaliteit dringt hij door tot de kern van zijn optimisme; de rede als motor van de vooruitgang, belichaamd door de wetenschap die op rationele principes is gebaseerd. Wat is de rede? Wat is rationeel denken? Hoe verklaar je wat Pinker de ‘rationaliteitsparadox’ noemt: mensen die in het dagelijks leven heel goed in staat zijn tot rationeel denken – hardwerkende burgers die hun kinderen opvoeden en hun zaakjes goed voor elkaar hebben – kunnen de belachelijkste theorieën aanhangen. Of, in de woorden van Pinker: ‘Hoe is het mogelijk dat een rationeel dier zo veel bullshit accepteert?’
In 2016 waren veel aanhangers van de toenmalige presidentskandidaat Donald Trump ervan overtuigd dat de pizzeria Comet Ping Pong in Washington het epicentrum was van een samenzwering van Democratische overheidsdienaren die kinderen seksueel misbruikten onder leiding van Hillary Clinton. Slechts één man, Edgar Welch, trok de logische conclusie uit zijn geloof en stormde met een geweer de pizzeria binnen om de kinderen te bevrijden.

‘Maar de meeste aanhangers van deze theorie deden niets. Een van hen liet een recensie van 1 ster op Google achter. Hij schreef dat de pizza halfgaar was en dat mannen aan de bar verdacht naar zijn zoontje zaten te kijken. Dat is toch niet de reactie van iemand die werkelijk gelooft dat er in de kelder van een pizzeria kinderen worden verkracht? In dat geval zou je toch op zijn minst de politie bellen? Waarom handelden deze mensen niet naar hun geloof? Dat was een vraag die me als psycholoog interesseerde.’

Wat is uw verklaring?
‘Het werk van de Franse cognitieve wetenschapper Hugo Mercier was een openbaring voor me. Hij stelde dat mensen niet geloven in samenzweringstheorieën op dezelfde manier waarop zij geloven dat er melk in de koelkast staat. Het geloof dat Hillary Clinton een bende pedofielen runt, is een manier om te zeggen: boe, Hillary! Hillary is slecht. Of ze het nu wel of niet gedaan heeft, ze is zo slecht dat ze het zou kunnen doen. Het geloof dat er in de Comet Ping Pong kinderen werden misbruikt was meer een uiting van morele afkeuring dan een feitelijk geloof.

‘Religie werkt vaak ook zo. Het christendom zegt dat iemand die Jezus niet als redder aanvaardt, eeuwige marteling in de hel ondergaat. Als je dat letterlijk gelooft, is het moreel juist om Joden en moslims te martelen zodat ze zich bekeren tot het ware geloof. Dat gebeurde ook in de Middeleeuwen. Gelukkig geloven christenen nu op een andere manier.’

Soms steken mensen de grens over van mythologie naar realiteit, zoals de aanhangers van de sekte Heaven’s Gate, die in 1997 zelfmoord pleegden omdat zij geloofden dat hun zielen daarmee in een ruimteschip achter de komeet Hale-Bopp aan konden vliegen. Ook sommige Trump-fans die op 6 januari het Capitool bestormden zullen werkelijk in samenzweringstheorieën hebben geloofd.

Maar voor veel mensen zijn theorieën als QAnon – de elite misbruikt kinderen in satanische rituelen – een manier om de eigen groep samen te binden, in dit geval ‘de echte Amerikanen’ tegenover een verdorven elite. Ze zijn een extreem voorbeeld van een denkfout die in een gepolariseerde samenleving veel voorkomt: de my-side bias, waarbij een open geesteshouding wordt verruild voor een hang naar standpunten die de eigen groep versterken en de tegenstander zwart maken.

Je kunt je voorstellen dat mensen een hekel hebben aan Hillary Clinton. Maar het is een vreemde stap om vervolgens de gekste verhalen over haar te geloven.
‘De meesten van ons denken: het is oké om meningen te hebben, maar het is onjuist om die meningen te vermengen met feitelijke claims. Als je iets gelooft, moet dat geverifieerd kunnen worden. Maar dat is een speciale manier van denken, die pas opgang gemaakt heeft na de Verlichting en dan vooral bij goed opgeleide mensen. Het is niet de manier waarop mensen van nature denken. Gedurende het grootste deel van de geschiedenis wisten mensen ook niet wat er in de paleizen van de macht gebeurde, wat de oorsprong van het heelal was, waarom goede mensen slechte dingen overkomen. Dat waren kosmische vragen.

‘Nu kennen we de antwoorden wel, door instituties als de wetenschap en verantwoordelijke journalistiek. Maar die zijn relatief nieuw. Veel mensen leven intuïtief nog altijd in de oude wereld. Ze gebruiken feitelijke claims om morele oordelen te vellen. QAnon is een manier om te zeggen: Hillary Clinton is een verachtelijk persoon.’

Komt irrationeel denken vaker voor dan voorheen?
‘Dat is moeilijk te zeggen. Volgens onderzoek is paranormaal geloof – astrologie, geesten, de spirituele krachten van kristallen – de laatste decennia vrij constant gebleven. Tot mijn teleurstelling, want ik laat graag grafieken zien die vooruitgang tonen. Er is ook een studie naar brieven aan kranten waaruit blijkt dat het geloof in samenzweringstheorieën vrij constant is gebleven. Brieven aan kranten zijn natuurlijk niet de enige of beste bron, maar ze maken het wel mogelijk het verschijnsel over een langere periode te bestuderen.

‘Wat wel nieuw is: een president van de Verenigde Staten die een krankzinnige samenzweringstheorie aanbeveelt. En het feit dat het verhaal over gestolen verkiezingen tot de bestorming van het Capitool leidde. Maar op een schaal van eeuwen zul je waarschijnlijk een afname in paranormaal geloof zien. Ik denk dat tegenwoordig minder mensen hun kinderen naar een gebedsgenezer zullen brengen. Ze vertrouwen toch liever op de moderne wetenschap.’

Stoken de sociale media het vuurtje van de irrationaliteit niet op?
‘De gekste aspecten van het rechtse denken in Amerika zijn waarschijnlijk meer verspreid door talkshows op de radio en tv-zenders als Fox News. Als je in Amerika in een taxi zit en de chauffeur heeft de radio aan, dan hoor je een tirade tegen de liberals die 24/7 doorgaat. Rush Limbaugh is er bekend door geworden, maar het is een heel universum met hartstochtelijke volgers.’

Rationaliteit is geen louter individuele kwestie, zegt Pinker. Ook de slimste mensen hebben hun vooroordelen en blinde vlekken. Daarom kan maatschappelijke rationaliteit slechts collectief tot stand komen, door een geheel van instituties die elkaar controleren en corrigeren, zoals de politiek, de wetenschap, de vrije media en de rechtspraak.

Ligt daar niet de kern van het probleem? De taxichauffeur die naar samenzweringstheorieën luistert op de autoradio is heel goed in staat tot rationeel denken, maar hij vertrouwt het systeem niet meer. Hij gelooft dat politici, wetenschappers, journalisten en rechters het volk belazeren en elkaar de hand boven het hoofd houden.
‘Zeker, gebrek aan vertrouwen is de wortel van het probleem. Sinds de jaren zestig is het vertrouwen in instituties afgenomen. In de Verenigde Staten krijgt de journalistiek het minste vertrouwen, gevolgd door de regering. Het leger heeft het meeste vertrouwen. Het vertrouwen in de wetenschap is nog steeds vrij hoog, maar het vertrouwen in de academische wereld is enorm afgenomen.’

Wat kunnen instituties doen om het vertrouwen te herstellen?
‘Ze moeten zich sterker bewust zijn van hun verantwoordelijkheid. De wetenschap is niet onfeilbaar. Maar ze heeft wel een staat van dienst – de pokken en de mazelen zijn uitgeroeid – en ze vormt een gemeenschap waarin de leden worden bekritiseerd als ze een dunne hypothese verdedigen. Daarom verdient de wetenschap meer vertrouwen dan zomaar iemand met een website of een Facebookpagina.

‘Maar wetenschappers moeten zich niet gedragen als een priesterkaste. Tijdens de coronapandemie hebben wetenschappers onvoldoende duidelijk gemaakt dat corona een nieuw verschijnsel was, en dat adviezen steeds veranderden omdat wetenschap een voortdurend proces van ontdekking is.

‘Wetenschappers moeten ook oppassen om zichzelf niet als politiek links aan te merken. Een Amerikaanse expert op het gebied van de volksgezondheid zei dat het gevaarlijk was om bijeenkomsten van Trump te bezoeken waar mensen dicht bij elkaar stonden te schreeuwen zonder mondkapjes. Hij vond het echter oké om aan betogingen van Black Lives Matter deel te nemen, omdat Black Lives Matter zo’n belangrijke zaak is. Op die manier zaai je twijfel aan de objectiviteit van de wetenschap.’

Toch is het vertrouwen in de harde wetenschap groter dan het vertrouwen in de academische wereld als geheel.
‘De academische wereld saboteert zichzelf met acties die bijna komisch zouden zijn als ze niet zo ernstig waren. Een hoogleraar die geschorst wordt omdat hij het Chinese stopwoordje ne gagebruikt, hetgeen volgens sommige studenten zou verwijzen naar een racistische belediging. Een hoogleraar die van racisme wordt beschuldigd omdat hij suggereert dat het coronavirus uit een laboratorium in Wuhan kan zijn ontsnapt.’

Zelf werd u aangevallen omdat u zei dat zwarte mannen relatief vaak het slachtoffer zijn van politiegeweld omdat ze ook vaak met de politie in aanraking komen. Academici vroegen in een petitie om uw verwijdering van een lijst met media-experts van de Linguistic Society of America.
‘Ik tweette gewoon een paar artikelen over zwarte mannen en politiegeweld uit The Washington Post en The New York Times. Maar als je tegen bepaalde dogma’s ingaat, kun je rekenen op publieke veroordeling.’

Het tegenargument is altijd: machtige mannen als Steven Pinker klagen dat hun de mond wordt gesnoerd, terwijl ze overal een podium hebben. De echte slachtoffers zijn de onderdrukte minderheden.
‘Ik klaag helemaal niet. Ik ben ook niet gecanceld, omdat de Linguistic Society niet op de eis is ingegaan. Zelfs als ik geschrapt zou zijn, was dat nog geen ramp geweest. Een regel minder op mijn cv. Maar dit soort acties zenden een signaal van intimidatie uit naar mensen die niet zo machtig zijn als ik. Postdocs, jonge onderzoekers, docenten die nog geen vaste aanstelling hebben. Als je tegen de orthodoxie ingaat, kan je carrière zo voorbij zijn. Natuurlijk zijn er slachtoffers van racisme. Maar mensen valselijk beschuldigen van racisme brengt Afro-Amerikanen niet verder. Het is een vorm van statuscompetitie binnen elites.

‘Bovendien schaden zulke affaires de reputatie van de academische wereld. Het wordt moeilijker om te zeggen: we moeten de wetenschappelijke consensus volgen. Tegenstanders kunnen zeggen: ja, maar die consensus ontstaat omdat iedereen die het er niet mee eens is, wordt gecanceld.’

Wat kunnen we doen om irrationaliteit te bestrijden? U pleit voor beter onderwijs in rationaliteit, maar u schrijft ook dat de meeste aanhangers van complottheorieën heel goed in staat zijn om rationeel te denken.
‘Ik denk wel dat het goed is om het gereedschap van de rationaliteit beter te onderwijzen, zodat mensen minder denkfouten maken, zoals het redeneren vanuit anekdotes. Maar er is niet één ding dat je moet doen om irrationaliteit te bestrijden. Het is belangrijk om de instituties te beschermen die ons collectief rationeler maken en de my-side bias tegengaan: verantwoordelijke journalistiek, vrij onderzoek in de academische wereld, een open debat in de politiek.’

De polarisatie lijkt alleen maar toe te nemen.
‘Daar hebben we nog geen antwoord op. In de Verenigde Staten en Europa wordt veel polarisatie veroorzaakt door professionele en residentiële segregatie. Steeds vaker wonen hoger opgeleiden bij elkaar in steden, en minder hoogopgeleide mensen in de voorsteden en op het platteland. De samenleving valt uiteen in sociaal-culturele stammen en er zijn steeds minder instituties die deze mensen bij elkaar brengen.’

Het gehele artikel leest u HIER