Pieter Poortman - Oncologisch chirurg Dijklander: "Kijkt u nog eens goed naar deze grafiek, u ziet niet wat u ziet"

Het ongemak rond de gelaatstrekken van de nog maar net begonnen minister Kuipers was goed te zien. Met het net wat te makkelijk toepassen van een onderzoek om de QR-code te promoten bleek hij toch niet weg te kunnen komen.

Mijn gedachten gingen uit naar die ochtend dat alles zomaar had kunnen kantelen. Laten we zeggen dat de tijd er nog niet rijp voor was. Maar die ochtend was er een proeve van de ontmaskering van een professor. Dagelijks dragen chirurgen aan elkaar de dienst over. Wat is er in de avond en de nacht gebeurd? De manier waarop de tafels en de stoelen gerangschikt zijn, maakt duidelijk hoe de hiërarchie in de vakgroep zich in de loop van de tijd op een natuurlijke wijze heeft gevormd. De professoren aan het hoofd, daaromheen de stafleden, daarachter de chirurgen in opleiding, daar weer achter de coassistenten.

We hebben het over twintig jaar geleden, maar het zou zomaar kunnen zijn dat het nog steeds zo is. De professor had zijn mening over een onderwerp doorspekt met citaten uit recente studies. Hij noemde met een vanzelfsprekende stelligheid getallen en percentages, waarna hij concludeerde dat die avond niet de juiste besluiten waren genomen. Het bleef even stil, de stilte die de dienstdoende van de avond ervoor de kans geeft zich te herpakken om zich daarna te kunnen verweren.

Uit onverwachte hoek

Maar het verweer kwam dit keer uit een onverwachte hoek. Een van de coassistenten die een plek had gevonden in de hoek van de ruimte nam het woord. Toevallig was hij onderzoek aan het doen naar het onderwerp waar de professor zojuist aan had gerefereerd en hij kende de artikelen die geciteerd waren. Op een correcte, fatsoenlijke maar meedogenloze wijze nuanceerde hij de stelligheid van de professor en maakte hij op een overtuigende manier duidelijk dat er zojuist te kort door de bocht conclusies waren getrokken.

De verbijsterde hoogleraar deed op zijn beurt nog een poging de beweringen van de jonge dokter te nuanceren, maar de teerling was geworpen. Als ik eraan terugdenk, was het een eerste oefening van het niet zomaar klakkeloos accepteren wat een institutionele autoriteit als waarheid poneert. Als de professor het zegt, zal het wel waar zijn, was de gedachte.

Inmiddels is in de geneeskunde de ‘evidence based medicine’ dagelijkse praktijk: richtlijnen zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en de individuele arts baseert zijn of haar besluiten op de suggesties uit de richtlijnen. Die richtlijnen worden voortdurend aangepast op nieuwe wetenschappelijke inzichten en zijn dus dynamisch. Die nieuwe inzichten worden als eerste via publicaties in de vakliteratuur aan ons kenbaar gemaakt. Het zorgvuldig en juist citeren van deze gepubliceerde onderzoeken is een kunst op zich. Je kunt er als je wilt alle kanten mee op.

Optrekkende mist

Vanwaar deze lange aanloop? Ik denk aan de virologen, epidemiologen, gezondheidswetenschappers, politici en al die andere deskundigen die ons de afgelopen twee jaar informeerden over de crisis die het coronavirus veroorzaakte. Ondanks het feit dat we ‘navigeerden in de mist’ (zulk een bescheidenheid) werden er toch diepingrijpende maatregelen genomen die gebaseerd waren op wetenschappelijke modellen die op zijn minst op meerdere manieren te interpreteren waren. Naar elkaar kijkend, overmand door angst, werden er maatregelen ingesteld die de gehele samenleving hebben ontwricht. Nu de mist geleidelijk aan zal optrekken, zullen we zien wat ons nog rest.

De discrepantie tussen het zo bescheiden klinkende navigeren in de mist en het steeds maar weer met schijnbaar harde getallen en modellen instellen van vrijheidsbeperkende maatregelen was wel erg groot en ondermijnde geleidelijk aan het vertrouwen. Ministers en professoren mochten dagelijks aanschuiven bij talkshows waar we geconfronteerd werden met cijfers en grafieken die imponeerden. Denkend aan die ene ochtend wenste ik soms dat er zomaar ineens een coassistent aan tafel was aangeschoven. ‘Kijkt u nog eens goed naar deze grafiek, u ziet niet wat u ziet.’

Pieter Poortman
Oncologisch chirurg Dijklander ziekenhuis