Edammer Anthonie Heidinga schreef indrukwekkend boek over pijnlijke fase Nederlandse geschiedenis

Het erven van een verzameling brieven en foto’s, getuigenissen van een boeiende, maar ook pijnlijke fase van de Nederlandse geschiedenis, kon voor de Edammer Anthonie Heidinga niet zonder gevolgen blijven: er ontstond een boek dat onlangs is verschenen.

De hoofdpersoon van het boek, zijn oudoom, was de zeeofficier Adriaan Goekoop (1871-1912) en die deed iets wat achteraf van groot historisch belang is: hij schreef brieven. Levendige brieven aan zijn familie in Goedereede over zijn belevenissen in de oorden waar hij met zijn schip of op andere wijze was beland, maar ook over de verveling in marinehavens als Den Helder en Hellevoetsluis. Het best is hij op dreef over zijn belevenissen in vreemde oorden zoals Zuid-Afrika waar hij in 1895 koffie dronk bij Paul Kruger, en vooral Nederlands-Indië, zijn tweede vaderland waarheen hij drie keer is uitgezonden.

New York

Onderweg passagierde hij in plaatsen als Algiers en Colombo. Ook is hij even in New York geweest en was thuis in Londen waar hij maanden verbleef om te kuren voor een ziekte. Uit de verte bemoeide hij zich intensief met familiezaken in Goedereede. Behalve de brieven heeft Goekoop tal van foto’s nagelaten die zijn tochten over de aardbol prachtig illustreren. Er wordt een wereld opgeroepen die nog dichtbij lijkt (zeker voor de auteur die opgroeide tussen de spullen van en verhalen over Goekoop), maar die inmiddels toch is weggezonken in de nevel van de geschiedenis: die van het eind van de 19e en het prille begin van de 20e eeuw.

Koloniale oorlog

Nederland vocht toen in wat Nederlands-Indië heette een vuile koloniale oorlog uit die wat op de achtergrond is geraakt bij de huidige aandacht voor het begin en eind daarvan: J.P. Coen c.s. en de politionele acties. Adriaan Goekoop was daarvan niet alleen getuige maar speelde zelf een belangrijke rol bij enkele cruciale acties. Zo was hij in 1895-1897 actief betrokken bij de Atjehoorlog (overigens geen brieven, wel foto’s) en de ‘pacificatie’ van Zuid-Celebes in 1905-1906 en Bali in 1906 (waarvoor hij geridderd werd).

Java

Naar het thuisfront schreef hij, trots maar ook met enige afschuw, zeer gedetailleerde verslagen van laatstgenoemde acties. Maar het liefst echter maakte hij tussen het krijgsbedrijf door tochten in de binnenlanden van Java en op andere eilanden, meestal voor de jacht. Vooral de ‘Indische’ brieven zijn een belangrijke aanvulling op ons begrip van deze fase van de koloniale geschiedenis en van het Indië van deze tijd: de blik van een Hollandse provinciaal die in die vreemde, mooie maar vaak ook gruwelijke wereld terecht is gekomen.

Agressief

Achter de montere, levendige brieven aan zijn ouders en zusters ging echter een tragische man schuil, sinds zijn jeugd op de vlucht, voor zijn vader die aan de drank was, voor zichzelf. Hij leed aan een ongeneeslijke huidziekte, was vaak eenzaam, depressief en in zijn laatste jaren verbitterd en agressief. Voor zijn agressief gedrag werd hij officieel berispt, in feite gedegradeerd, maar hield dat voor zijn familie verborgen. In 1912 pleegde hij in zijn hut zelfmoord. Een man met twee gezichten, in de familie van de auteur destijds gekoesterd als een geliefde held.

In deze biografie zijn de brieven (95 stuks) deels geheel opgenomen, deels samengevat. Ze zijn becommentarieerd en voorzien van de nodige informatie over de historische en geografische context. Ze bestrijken overigens slechts een deel van het leven van Goekoop: zijn jonge jaren zijn op grond van andere bronnen en overleveringen gereconstrueerd. Daarnaast is er het beeldverhaal: een selectie van de nagelaten foto’s.

Anthonie Heidinga: Nergens thuis tussen Goeree en de Oost. Het leven van zeeofficier Adriaan Goekoop 1871-1912, Hilversum (Verloren) 2022. Het boek is onder meer te verkrijgen bij boekhandel het Pakhuys. Het boek kost € 23,-.

De schrijver (1942) is na zijn studie Neerlandistiek aan de UVA werkzaam geweest als archeoloog op het Instituut Pre- en Protohistorie aan dezelfde universiteit. Tussen 1988 en 2004 was hij hoogleraar archeologie van de Middeleeuwen en Nieuwe Tijd.