Aanpassen kinderboeken Roald Dahl is ‘absurde censuur’ en ‘cultureel vandalisme’

In de schrijverswereld wordt onthutst gereageerd op de aanpassingen aan de kinderboeken van Roald Dahl. Woorden als ‘dik’ zijn vervangen door ‘enorm’ en passages toegevoegd om het minder aanstootgevend te maken.

De Brits-Amerikaanse schrijver Salman Rushdie noemt de aanpassingen ‘absurde censuur’. ‘De uitgever zou zich moeten schamen’, deelt hij op sociale media. En hij is niet de enige. De Nederlandse schrijver Thomas Olde Heuvelt noemt het ‘cultureel vandalisme’. ,,Roald Dahl’s werk is fantastisch, wreed en vol inktzwarte humor, mede waarom het al generaties kinderen laat lezen. Het laten aanpassen door sensitivity readers is cultureel vandalisme. Lees het of lees het niet, maar van makers blijf je af en van hun werk evenzo.”

In kinderboeken van Roald Dahl zijn door de Engelse uitgeverij Puffin en de Roald Dahl Story Company honderden wijzigingen aangebracht. Uitgeverij Puffin huurde speciale lezers in die moesten letten op de gevoeligheden in de teksten van de kinderboeken van Dahl. Door de gevoeligheden te herschrijven kan ‘iedereen blijven genieten van de boeken’, zo redeneerde de uitgever. Volgens de Roald Dahl Story Company is het ‘niet ongewoon om de taal opnieuw te beoordelen’ bij nieuwe drukken en de wijzigingen zijn ‘klein en zorgvuldig’.

Zo stond in het boek De Heksen een paragraaf waarin wordt uitgelegd dat heksen kaal zijn en pruiken dragen. Daaraan is nu toegevoegd dat ‘er ook veel andere redenen zijn waarom vrouwen mogelijk pruiken dragen en dat daarmee helemaal niks mis is’. En in het boek De Reuzenperzik zijn de ‘wolkenmannen’ verandert in ‘wolkenmensen’.

Kinderboekenrecensent Jaap Friso vindt de wijzigingen ‘vrij ver gaan’. ,,Het wordt gebracht alsof het goed zou zijn voor de kinderen, maar ik denk dat de teerheid van de kinderziel ernstig wordt onderschat.”

Friso weet dat er wel vaker passages in boeken worden veranderd omdat het beter past in de tijd. Zo is in de verhalen van Pipi Langkous het woord ‘negerkoning’ een aantal jaren geleden geschrapt. ,,Het is altijd goed om na te denken wat nog wel of niet kan. Bij Pipi kon ik dat goed begrijpen, omdat er over de hele wereld consensus is dat je het woord neger niet meer gebruikt.”

Wat er nu in de boeken van Dahl gebeurt, gaat volgens Friso een flinke stap verder en omschrijft hij als ‘verregaande bemoeizucht’. ,,Hier is met de stofkam door de tekst gegaan en zijn uiterlijke kenmerken verbannen. Maar woorden als ‘dik’ of ‘lelijk’ hebben in veel van de boeken van Dahl een functie. Het dikke jongetje in Sjakie en de chocoladefabriek snoept veel. Alle kinderen in de fabriek zijn een karikatuur en dat ervaar je als lezer ook zo. Daarom vinden we zijn boeken ook zo leuk, maar dat haal je er met zo’n aanpassing dus uit.”

Overigens paste Dahl toen hij nog leefde zelf zijn boeken ook aan. De oempa loempa’s waren in de allereerste versie zwarte pygmeeën, maar dat werd door critici gezien als racistisch, waarna Dahl ze later zelf omschreef als kleine mannetjes uit Zuid-Amerika. ,,Er is een groot verschil of de schrijver dat zelf doet of niet. Uitgevers moeten daar heel zorgvuldig mee zijn”, aldus Friso.

Schrijver Coen de Jong van het boek Wokeland moest direct aan de roman 1984 van George Orwell denken toen hij hoorde dat er passages van Dahl waren aangepast. In dat gedachte-experiment beschrijft hij het bestaan van de volmaakte gedachte-dictatuur. ,,Bij Dahl wordt iets aangepast aan de ideologie van het heden. Precies zoals Orwell het beschrijft.”

De Jong snapt wanneer oud taalgebruik in boeken wordt herschreven. ,,Maar dat is dit niet. Het gaat niet om woorden die niemand meer begrijpt. Dit gaat veel verder. Het gaat over dik. Of lelijk. Dat maakt het zo raar. Je kan wel willen dat niemand die woorden nog gebruikt, maar in de praktijk doen mensen dat wel.”

Nog kwalijker vindt De Jong het dat hiermee het werk van Dahl fundamenteel wordt veranderd. ,,Wat is er mis mee dat de tekst die de auteur heeft bedacht blijft bestaan? Als je iets uit een boek wil halen, moet je dat heel spaarzaam doen en goed uitleggen waarom, bijvoorbeeld omdat het als racisme wordt gezien. Bij Roald Dahl wordt er nu op ideologische gronden gesneden in het verhaal. Daardoor verandert de essentie van het boek en wat de schrijver ermee bedoelde.”

Het is nog niet duidelijk of Uitgeverij De Fontein, die de Nederlandse versies van de boeken van Roald Dahl uitgeeft, de wijzigingen overneemt. Het bedrijf laat weten tijdens de kinderboekenbeurs in Bologna eens goed in gesprek te gaan met de Britten. In de overdrijving en stereotyperingen zit juist ook de humor die kinderen laten nadenken over goed en kwaad, laat directeur Joris van de Leur weten aan Trouw.