Van de euforie over de afsluitingsplannen voor de Zaanse Schans is weinig meer over. Ruim een jaar geleden, eind mei 2025, buitelde de coalitie plus een groot deel van de oppositie van plezier over elkaar heen na het aannemen van het plan om de Schans af te sluiten en een forse entree te gaan heffen: ‘de toerist gaat betalen’. Het zou in april 2026 al geregeld zijn. Inclusief een nieuwe fietsroute, een afsluiting zonder hek en gratis toegang voor inwoners van Zaanstad en Wormerland.

Van alle vrolijkheid is weinig meer over. De gemeente kwam in een juridisch steekspel terecht vanwege het afschieten van het referendumverzoek en moest het plan ook een jaar uitstellen. Vervolgens trok de belangrijkste speler op de Schans, De Zaansche Molen, haar steun in en als klap op de vuurpijl werden de verkiezingen gewonnen door Lokaal Zaans, een partij die de strijd tegen de afsluiting tot speerpunt had gemaakt. En alsof dat nog niet genoeg is, wordt in de meest recente kwartaalrapportage over de ‘Toekomstbestendige Zaanse Schans’ geconcludeerd dat de voortgang in het lopende proces – want de plannen zijn er nog steeds – minimaal is. Het plan is leeggelopen als een lekke luchtballon.

Grondposities
Er werden natuurlijk wel ‘constructieve gesprekken’ gevoerd. Maar toen er spijkers met koppen moesten worden geslagen in de werksessie op 18 mei bleek dat twee belangrijke spelers, Vereniging De Zaansche Molen en de ondernemers, niet van plan waren om mee te werken. De bijeenkomst werd geannuleerd en het ‘gezamenlijke proces’ kan niet voortgezet worden.

Einde oefening. De gemeente ‘blijft in gesprek’, maar veel vertrouwen hebben ze er zelf ook niet meer in. De nieuwe coalitie moet het maar oplossen. Ondertussen is de gemeente nog steeds verwikkeld in een juridische strijd over het referendum. Ook hebben juristen van de gemeente het druk met diverse woo-verzoeken (Wet open overheid) die zijn ingediend. Zaanstad verkent nog steeds mogelijkheden voor afsluiting en onderzoekt ‘grondposities’ – de gemeente heeft dus niet alle grond in handen, wat afsluiting bemoeilijkt. Gratis toegang voor bewoners van Zaanstad en Wormerland is ook nog niet helemaal juridisch afgetikt. Er zijn wel ‘scenario’s en varianten’ onderzocht, maar die zijn nog geheim.

Zaans Museum
Ook werken Stichting de Zaanse Schans en het Zaans Museum ‘aan de integratie van hun organisaties’. Dat besluit heeft consequenties. Het Zaans Museum zou in feite worden geprivatiseerd, waarbij de jaarlijkse subsidie en de renovatiekosten voor rekening van de Stichting komen. En die moet het op de toerist verhalen. Maar hoe? Het ticket-systeem is immers zo goed als gesneuveld. De fusie wordt verkocht als een manier om de ‘synergie te vergroten’ en zou bijdragen ‘aan een efficiënte en effectieve organisatie en diepgang in de programmering’ maar dat betekent natuurlijk niks.

Wel wordt gewerkt aan realisatie van een nieuw fietspad (wat de Zaansche Molen dus niet wil) en worden verschillende mogelijkheden voor ticketverkoop uitgewerkt, maar ‘er is nog geen duidelijkheid welk soort ticketverkoop het beste zou werken en welke vergunningen daarbij benodigd zijn.’ En daarmee zijn we terug bij de nieuwe coalitie die dat moet gaan regelen. Lokaal Zaans weet wel wat ze niet wil (afsluiting en ticketverkoop) maar niet zo goed wat ze wel wil. In het coalitieakkoord wordt voorgesteld bezoekers een ‘bescheiden bijdrage’ te laten betalen (het ‘duinkaart’-model afgestoft) en ook ondernemers te laten bijdragen. Binnen een jaar moet er een plan voor een ‘kostendekkend exploitatiemodel’ komen.