Naar de inhoud

IJstad in Markermeer kost miljarden, bedreigt natuur en biedt pas vanaf 2055 woningen

Bron: Ministeries van VRO en IenW

Een stad bouwen in het grote wateroppervlak van de voormalige Zuiderzee is een prikkelende gedachte, zeker in de Oostflank van de Metropoolregio Amsterdam, waar de vraag naar woningen en de druk op de ruimte groot zijn. Nederlandse ingenieurs en bouwers tonen al eeuwen wat technisch mogelijk is in een delta. Tegelijk vragen klimaatverandering en milieueffecten om ruimtelijke ontwikkelingen die aansluiten bij water-, bodem- en ecosystemen en die effecten niet afwentelen op andere gebieden of toekomstige generaties. Dit rapport beschrijft daarom zowel de technische mogelijkheden als de bredere consequenties van ruimtelijke ontwikkeling in het Markermeer en IJmeer.

IJstad bouwen in het Markermeer is technisch mogelijk, maar kost miljarden extra, bedreigt natuur en waterveiligheid en biedt pas op zijn vroegst vanaf 2055 woningen, waardoor het geen oplossing is voor de huidige woningnood. Lees hier het hele rapport.

IJstad is technisch mogelijk, maar vraagt aanzienlijk hogere investeringen en een langere doorlooptijd dan vergelijkbare ontwikkellocaties in de MRA. De juridische haalbaarheid is onzeker door de aanwezige natuurwaarden en Europese regelgeving. Investeren in natuurherstel is daarom een noodzakelijke en gezien de bestaande natuuropgave en het verslechteringsgebod vanuit de Natuurherstelverordening, een no-regret eerste stap voor een mogelijke ontwikkeling van nieuw land in het Markermeer en IJmeer.

Daarnaast zijn er planologische belemmeringen vanuit erfgoed, visserij en scheepvaart en zijn er gevolgen voor wateroverlast, zoetwaterbeschikbaarheid en waterveiligheid. De fasering is complex en de juridische onzekerheid blijft gedurende alle planfasen groot. Door de lange doorlooptijd van zowel juridische procedures, besluitvorming en aanleg, kan IJstad niet bijdragen aan het oplossen van de actuele woningnood.

De belangrijkste cijfers:

  1. De eerste woningen kunnen indicatief tussen 2055 en 2065 beschikbaar zijn.

  2. Woningbouw in het IJmeer is circa vier keer zo duur als op land¹.

  3. Er is ongeveer 86 miljoen m³ zand nodig voor een opgespoten middenvariant. Ter vergelijk: voor IJburg was 20-25 en voor de Tweede Maasvlakte 365 miljoen m³.

  4. Er gaat ongeveer 2 miljoen m³ zoetwaterbuffer verloren. Dit is vergelijkbaar met 1 à 2 dagen wateraanvoer naar de provincie Flevoland in een droge periode.

  5. Verlies van bergingscapaciteit leidt bij extreme neerslag of extreme rivierafvoer tot 1,5 cm extra peilstijging. Hierdoor zijn dijkversterkingen mogelijk eerder nodig.

¹ In vergelijking met de middenwaarden van alternatieve woningbouwlocaties.

Bereikbaarheid is een regionale netwerkopgave
Bij het realiseren van IJstad, zou deze locatie voor banen en veel voorzieningen afhankelijk zijn van het kerngebied van de MRA en zou de disbalans tussen wonen en werken vergroten. Bereikbaarheid is daarom een regionale netwerkopgave. Iedere schaal vraagt een betrouwbaar multimodaal systeem voor openbaar vervoer, weg, fiets, goederen, bouwverkeer en hulpdiensten, inclusief alternatieven bij uitval. Aansluiting op bestaande verbindingen kan bij een kleinere schaal een vertrekpunt zijn, maar vergt investeringen in landingspunten, knooppunten en capaciteit. Door de geïsoleerde ligging vraagt een grotere ontwikkeling nieuwe grootschalige infrastructuur naar landelijke en regionale netwerken. In het referentiemodel wordt uitgegaan van een systeem van snelbussen.

Een snelle regionale OV-verbinding zou een grotere ontwikkeling mogelijk maken, maar vraagt een forse voorinvestering en voldoende dichtheid rond haltes. Een dergelijke verbinding zou ook andere gebieden langs de lijn kunnen bedienen; koppeling aan Almere Pampus zou voor de hand liggen. Een nieuwe nationale weg- of spoorverbinding zou IJstad onderdeel van een corridorvraagstuk maken en raakt daarmee bestaande netwerken, vaarwegen, natuur, landschap en erfgoed in negatieve zin. Vervoer over water kan aanvullend of tijdelijk functioneren, maar is zonder nader onderzoek geen volwaardig alternatief. De druk op het al zwaar belaste wegennet aan de Oostflank neemt in alle gevallen toe.

Waterbuffer en bergingsruimte nemen af
Het IJmeer-Markermeer is belangrijk als zoetwaterbuffer in droge perioden en als bergingsgebied bij extreme neerslag en hoge rivierafvoeren. Landaanwinning verkleint beide functies, terwijl klimaatverandering de druk vergroot. Bij de middenvariant gaat circa 2 miljoen m³ zoetwaterbuffer verloren, ongeveer 0,5% van de huidige 400 miljoen m³ (vergelijkbaar met één à twee dagen wateraanvoer naar Flevoland in een droge periode). Hierdoor kan in het voorzieningengebied van het IJsselmeergebied enkele uren tot een dag eerder aanleiding ontstaan voor droogtemaatregelen, zoals beregenings- of onttrekkingsverboden. De kleinere bergingsruimte leidt bij extreme aanvoer tot circa 1,5 cm extra peilstijging, waardoor buitendijkse gebieden meer overlast ondervinden en dijkversterkingen mogelijk eerder nodig zijn.

De Deltabeslissing IJsselmeergebied houdt vanwege zeespiegelstijging rekening met toekomstige peilverhogingen en beheerkosten. Een opgespoten eiland moet daarop worden ontworpen. Een polder vraagt permanente bemaling, extra systeemruimte voor extremen en kent grotere beheer- en wateroverlastrisico's en hogere beheerkosten. Drijvend bouwen kan adaptief zijn, maar is op de schaal van IJstad niet bewezen; het IJmeer is te ondiep voor grootschalige drijvende hoogbouw en de Nederlandse productiecapaciteit is hiervoor onvoldoende.

Behoud en versterking van natuur en waterkwaliteit zijn van essentieel belang voor vergunbaarheid van realisatie van nieuw land
Het Markermeer-IJmeer is een internationaal belangrijk en wettelijk beschermd zoetwaterecosysteem. Het open water, de ondiepe zones en de waterbodem vormen rust-, foerageer-, broed- en overwinteringsgebied voor grote aantallen watervogels en zijn onderdeel van een internationale vogeltrekroute. Tegelijk staat de huidige natuur- en waterkwaliteit onder druk. De doelen voor verschillende habitatrichtlijnsoorten, visetende en bentosetende niet-broedvogels en biologische KRW-elementen worden niet gehaald. De ecologische draagkracht en voedselbeschikbaarheid zijn daarmee op onderdelen onvoldoende en de ruimte voor verdere aantasting is zeer beperkt. Stedelijke ontwikkeling zoals IJstad is daardoor ecologisch en juridisch zeer beperkt vergunbaar: extra ruimtebeslag, verstoring en barrièrewerking veroorzaken naar verwachting significante negatieve effecten die niet volledig te mitigeren zijn.

Planologische wijzigingen en vergunningverlening zijn dan alleen mogelijk via een overtuigend onderbouwde ADC-toets; realisatie is alleen mogelijk als 1) minder schadelijke alternatieven ontbreken, 2) er een dwingende reden is van groot openbaar belang én 3) tijdige, additionele en functioneel gelijkwaardige compensatie aantoonbaar uitvoerbaar is.

Hoewel de blijvende woningbouwopgave in de Randstad aangevoerd kan worden als dwingende reden, is vooral het aantonen van het ontbreken van alternatieven en realiseren van compensatie van foerageergebied voor visetende soorten complex en onzeker; compensatie buiten het IJsselmeersysteem verplaatst bovendien de beperkingen naar een ander gebied. Dit levert veel onzekerheid op voor verdere stappen in het realiseren van nieuw land. Natuurontwikkeling zoals Marker Wadden II kan lokaal nieuwe ondiepten, land-waterovergangen en leefgebied toevoegen en daarmee bijdragen aan herstel. De huidige herstelopgave blijft echter groot en de structurele effecten op het hele Markermeer-IJmeer zijn onvoldoende vastgesteld. Ook locatie, ontwerp, effectiviteit en juridische kwalificatie als compensatie blijven onzeker.

Landaanwinning is technisch mogelijk, maar vraagt voorinvestering en heeft omvangrijke effecten
Voor een opgespoten middenvariant is circa 86 miljoen m³ zand nodig. Ter vergelijking: voor IJburg was 20-25 miljoen m³ nodig. Dit lijkt beschikbaar en winbaar in het IJsselmeergebied, maar winning heeft grote effecten op water, bodem en natuur. Transportbewegingen, uitstoot, stikstof, zetting en randstabiliteit zijn belangrijke aandachtspunten. Voor een gefaseerd opgespoten eiland wordt circa acht jaar gerekend tot de eerste bouwrijpe grond, tegenover twee tot vier jaar op land. Een polder vraagt minder zand maar wel ringdijken; drooglegging en bodemrijping brengen de termijn op circa elf jaar. Voor drijvend bouwen op deze schaal ontbreekt een passende referentie.

Energie en nuts bepalen mede het bouwtempo
Iedere schaal van IJstad vraagt aansluiting op het regionale elektriciteitsnet. Lokale opwek, opslag en slim gebruik beperken pieken, maar vervangen die aansluiting niet, waardoor de kosten per huishouden relatief hoog zijn. Programma, elektriciteit, warmte en koude moeten gezamenlijk worden ontworpen. Waterkruisingen, stations en kabels vragen ruimte en voorinvesteringen. Capaciteit voor de eerste fase moet vóór bewoning beschikbaar zijn; latere uitbreiding kan waar mogelijk meegroeien. Toekomstige netcapaciteit en aansluittermijnen blijven onzeker.

Financiële analyse indicatief, maar richtinggevend
De publieke bijdrage² van IJstad wordt indicatief geraamd op € 9,7 tot € 17,9 miljard. Het betreft het deel van de kosten dat niet door private partijen wordt gedragen en niet via grondverkopen en andere gebiedsopbrengsten wordt terugverdiend. Het publieke tekort op de grondexploitatie bedraagt circa € 54.000 per woning, tegenover circa € 13.000 per woning bij woningbouwlocaties in de MRA waarvoor een WBI-subsidie is toegekend. De grondexploitatie van IJstad is daarmee circa vier keer duurder dan op vergelijkbare locaties op land. De meerkosten worden veroorzaakt door de noodzakelijke landaanwinning, het vanaf de basis aanleggen van nieuwe infrastructuur en de lange ontwikkelhorizon met bijbehorende rentelasten.

Voor de ontsluiting van IJstad zijn daarnaast investeringen nodig in een metro- en autoverbinding. Deze kosten worden geraamd op circa € 185.000 tot € 350.000 per woning en liggen, afhankelijk van de gekozen ontsluitingsstrategie bij alternatieve woningbouwlocaties, circa 2 tot 10 keer hoger dan op het vasteland. Dit wordt veroorzaakt door de noodzaak van bruggen en/of tunnels om het IJmeer te kruisen.

De kosten voor nuts- en maatschappelijke voorzieningen worden voor IJstad geraamd op circa 1,2 keer het niveau van een vergelijkbare ontwikkeling op land. De meerkosten hangen samen met de benodigde verbindingen over of onder water. Deze hogere kosten leiden niet tot een aanvullende publieke investeringsopgave voor het Rijk, maar kunnen wel doorwerken in hogere gebruiksgebonden lasten voor eindgebruikers. De kosten voor beheer en onderhoud worden, afhankelijk van de gekozen ontsluitingsstrategie op alternatieve woningbouwlocaties, geraamd op circa 1,6 tot 9 keer het niveau van een ontwikkeling op land. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de omvangrijke investeringen in mobiliteitsinfrastructuur en het relatief kapitaalintensieve beheer van bruggen en tunnels.

De omvangrijke voorinvesteringen in landaanwinning en infrastructuur vinden bovendien plaats ruim vóór de eerste grondopbrengsten. Dit leidt tot hoge rentelasten en vergroot de gevoeligheid voor wijzigingen in marktomstandigheden, kostenontwikkelingen, rente, regelgeving en planning. NB: De uitkomsten van de financiële analyse geven een indicatie van de orde van grootte van de publieke financiële opgave en zijn daarmee slechts richtinggevend.

² Onrendabele top (negatieve saldo van eenmalige en structurele publieke kosten en opbrengsten).

Nationale kaders
IJstad raakt meerdere nationale juridische en beleidsmatige kaders. Het Besluit kwaliteit leefomgeving beperkt landaanwinning en buitendijks bouwen en verlangt aandacht voor waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid en waterberging. Ook de Omgevingswet, het Nationaal Waterprogramma, het Deltaprogramma, de Deltabeslissing IJsselmeergebied, de Rijksstructuurvisie Amsterdam-Almere-Markermeer en de Nota Ruimte zijn relevant. Daarnaast gelden rijksbelangen en erfgoedbescherming, waaronder de uitzonderlijke universele waarde van UNESCO-werelderfgoed Hollandse Waterlinies, waartoe Forteiland Pampus behoort.

Vastgesteld moet worden welke kaders en besluiten aanpassing vereisen. Nationale beleids- of regelwijziging geeft op zichzelf geen toestemming en laat Europese verplichtingen voor Natura 2000 en de Kaderrichtlijn Water onverlet. De toetsing moet de samenhangende ingreep omvatten: landaanwinning, ontsluiting, energie- en nutsverbindingen, zandwinning en effecten buiten het eiland. Uitkomst en doorlooptijd blijven daardoor onzeker.

Het uitgangspunt 'water en bodem sturend' vraagt aansluiting bij de draagkracht en toekomstige werking van het water- en bodemsysteem. Voor het IJsselmeergebied betekent dit behoud van ruimte voor zoetwater, waterberging, waterveiligheid, waterkwaliteit en ecologie, mede vanwege klimaatverandering en zeespiegelstijging. IJstad staat hiermee op gespannen voet: landaanwinning verkleint de buffer en bergingsruimte blijvend, kan toekomstige peilkeuzes beperken en stelt extra eisen aan waterveiligheid en beheer. Dit uitgangspunt is geen zelfstandig vergunningstelsel, maar werkt door in beleid, instructieregels, de weging van het waterbelang en de onderbouwing van locatie, inrichting en fasering. Afwijking vraagt daarom een expliciete nationale afweging van nut en noodzaak, alternatieven, langetermijneffecten en gevolgen voor toekomstige generaties.

Een webadres wordt vanzelf een link, en smileys als :-) of ;-) worden 🙂 😉.

Nog 1000 van de 1000 tekens

Je e-mailadres wordt niet getoond en alleen gebruikt om je op de hoogte te houden van antwoorden.