Vergeten kan niet in Volendam

Vergeten kan niet in Volendam
door Bob van 't Klooster

Slachtoffers van de discoramp in Gotenburg (1998) trokken deze week op met de slachtoffers van de nieuwjaarsbrand in Volendam. Media woonden het bezoek bij. ,,Jullie aanwezigheid is voor hen een goede training in sociale vaardigheid.''

Op de Dijk, de weg van 't Hemeltje naar het grafveld. Het gezelschap jongeren wordt gevolgd door drie cameraploegen en mensen met bloknootjes. En trekt de aandacht van een Japanse toeriste. Haar camera klikt en ze lacht, tevreden. Langzaam - duidelijk zichtbaar - sluipt de twijfel, de schrik haar hoofd binnen. Ernstig gehavende gezichten, vingers die ontbreken, jonge mensen die moeilijk lopen. Geschrokken draait ze zich om naar een etalage met Delfts blauw en foto's van vrolijke Volendammers in klederdracht.

Op de begraafplaats hapert de stem van Pastoor Berkhout. Hij heeft wat moeite met het Engels als hij de 14 slachtoffers van de nieuwjaarsbrand aan de Zweden introduceert. ,,Mooi zeg, zo bij elkaar'', zegt een moeder en laat dan haar tranen de vrije loop. In Gotenburg liggen de 63 doden van de discoramp verspreid over de stad, zegt ze. ,,Daar ben ik altijd alleen met mijn verdriet.''

,,Dat was een heel leuke jongen'', zegt Ciska tegen Massoud. Ze wijst naar een van de zerken. Massoud, nu 21, is een Zweed wiens lijf - een hand ontbreekt, aan de andere zit alleen een duim - en gezicht ernstiger zijn beschadigd dan die van de andere slachtoffers die ik heb gezien. Ik schrik eerst, voel fysieke weerstand. Die wordt in de loop van de week minder. Hij heeft de sterke persoonlijkheid om mensen op hun gemak te stellen. ,,Ik heb zelf niet door dat mensen naar mij kijken'', zegt hij. Het is geen grapje, hij meent het.

,,Ik ben hier om te laten zien dat ik leef, en dat ik vaak gelukkig ben. Er is dus toekomst en die is helemaal niet zo slecht. Sommige van de Volendamse jongeren beginnen dat ook door te krijgen.'' Massoud filmt terwijl ik hem vragen stel. ,,Sorry'', zegt hij. ,,Dit moet, ik ben regisseur in spe.''

Maar nog lang niet iedereen is zo sterk. Na het bezoek aan het grafveld wordt er in de groep nauwelijks meer gepraat. Een paar meisjes kijken op noch om, zijn diep weggedoken in hun kragen. Roerloos, alleen af en toe bewegend om iets aan jeuk te doen. ,,Straks gaan jullie zingen'', zegt een van de begeleidsters monter. Ze lacht, maar niemand lacht terug. ,,Ja'', zegt een meisje, ,,maar dan wel met een zak over mijn hoofd.''

Enkele uren later, in de studio van Arnold Muhren, is de aarzeling voor camera's duidelijk minder. De groep zingt I want to know what love is. De cd-opname is een succes. Er wordt gelachen, geflirt, de koelkast met bier wordt ontdekt.

Sedé en Marga Schilder zingen een stuk solo. Het idee is spontaan ontstaan. Voor de ramp zong Marga in het Petruskoor. Dit is haar eerste optreden. Haar stem is mooi, maar veel zwaarder geworden. Dat komt door de buizen die in haar strottenhoofd zaten, om te kunnen ademen. Alle meisjes hebben zware stemmen gekregen.

Tijdens de presentatie op donderdagavond van de videoclip die van de cd-opname is gemaakt, geniet Marga zichtbaar van haar optreden. Even later moet ze naar de wc. Haar moeder gaat mee. ,,Aangrijpend'', zegt pastoor Berkhout. ,,Zo'n mooi meisje was het, en nu zie je haar heel voorzichtig door de zaal lopen en met haar moeder naar het toilet gaan. Dat gaat dus al ruim 10 maanden zo, elke dag.'' Berkhout is aangeslagen na de vertoning van de videoclip. ,,Ik zie ze natuurlijk vooral apart of in kleine groepen, maar nu alles zo bij elkaar zit, ervaar ik pas hoe zij geschonden zijn. Wat een opgave wordt het om hier bovenop te komen.''

Elke eerste dinsdag van maand is er bij de pastoor een bijeenkomst van de 14 ouderparen van de overledenen. Deze week waren de Zweedse ouders erbij en werd op verzoek van de Volendammers ook de volgende dag afgesproken. ,,Zij kunnen er al over praten, maar het probleem is dat de meeste jongeren dat nog niet kunnen'', aldus Pastoor Berkhout.

Alle Zweedse overlevenden zijn op een of andere manier getraumatiseerd, zegt Lars Lilled, sinds de brand gemeentelijk coördinator van de hulpverlening. Na drie jaar is bij 30 procent van hen posttraumatische stresssyndroom vastgesteld. ,,Zij blijven waarschijnlijk altijd geestesziek door de brand'', verduidelijkt hij.

De grote vraag is hoe dat over een paar jaar in Volendam zal zijn. Hoeveel jongeren slagen erin zich over de brand heen te zetten, een beetje te vergeten, de toekomst op te pakken? Voorlopig is vergeten onmogelijk. Familie, vrienden, buren, klasgenoten, collega's, iedereen heeft iemand verloren, de gehavende gezichten zijn en blijven overal.

Op de website van Volendamse jongeren (www.jongeren.volendam.nl) klinkt wel eens de hartenkreet in godsnaam eens over iets anders te praten dan `die kutramp'.

Veel getroffenen en hun familie zijn juist als de dood dát de brand vergeten wordt. ,,Dat is een dilemma'', zegt Gerda Buys, geboren Volendamse én psycholoog in het dorp. ,,De ramp is overal en dus niet te vermijden. Ons dorp met zijn hechte cultuur zorgt voor een goed sociaal netwerk, maar het betekent ook dat iedereen elkaars lasten draagt en dat iedereen nu lijdt. Het besef van sterfelijkheid is heel groot geworden.''

Het bezoek van de jongeren uit Zweden en alle media-aandacht is daarom juist bedoeld om het besef te laten groeien dat het leven doorgaat. ,,Voor wie er aan toe is'', zegt zorgverlener Piet Reijers, ,,is dit bezoek een gelegenheid om naar buiten te treden en geconfronteerd te worden met de wereld die doordraait. Alle aandacht is voor hen goede training in sociale vaardigheid. Een professor zei dat je met die training pas na een jaar moet beginnen. Ik denk dat deze professor nog veel van de Volendamse jongeren kan opsteken. Ze hebben deze week namelijk al veel geleerd.''

,,Voor deze jongeren zal het positief zijn'', zegt Buys. ,,Maar niet iedereen is al zo dapper. Er zijn ook jongeren die binnen blijven, die bij hun ouders in bed slapen. Bang voor de nachtmerries, de flashbacks. Veel jongeren durven het café nog niet in. En nu de meesten voldoende zijn gerevalideerd en terug zijn in het dorp, storten de ouders in. Maandenlang zijn ze sterk geweest voor hun kind. Nu worden ze met zichzelf geconfronteerd. Ook zij hebben een totaal ander leven gekregen.''