Verhalen in klei over verloren vrienden

Verhalen in klei over verloren vrienden 
Van onze verslaggever RIEN FLORIS

   

Aan de voet van de Dijk in Volendam, pal tegenover café ´t Hemeltje, wordt zondag een tableau onthuld van 120 gebakken kleitegels. Samen vertellen ze het aangrijpende verhaal van die fatale nieuwjaarsbrand in 't Hemeltje.  Daarbij kwamen uiteindelijk veertien jongeren om het leven. De tegels zijn gemaakt door nabestaanden.

De afdruk van een hand. Een winterwortel van Johan met de bijnaam 'Wortel', een verzameling initialen en een springende dolfijn. En dan die afdruk van een ketting van een jongen die de dood in café 't Hemeltje vond. Allemaal gebakken in kleitegels die zondag worden onthuld in een tableau aan de voet van de Dijk in Volendam. Pal tegenover het café waar in die nieuwjaarsnacht doden en gewonden vielen.

Het zijn er rond de 120. Allemaal kleitegels met een verhaal, samen in een monumentaal tableau. 'Water' heet dit eerbetoon aan de Volendamse getroffenen en overledenen. De Volendamse kunstenares Jans van Baarsen verzon het tegelproject en die titel. Ze was er bij, die nacht dat water de brand moest blussen en water de brandwonden van slachtoffers koelde. Maar water stroomt ook voort en Volendam, dat aan het water ligt, moet verder. Al moet er wel een plek zijn waar je af en toe nog stil kan staan bij die ene nacht. Een plek op de Dijk aan het water.

Eerste hulp
In het tegeltableau lijkt een golfbeweging te zitten. Geaccentueerd door de vloeiende blauwe kleur waarmee de tegels zijn geverfd en geglazuurd. ,,Water is het begin van leven en het was die nacht ook de eerste hulp'', zegt de Volendamse kunstenares. Plaatselijk en ook bij de toeristen bekend door haar beelden van de Volendamse oma (Ootje) en opa (De Bap) die in brons op de dijk staan. Duizenden hebben zich al laten fotograferen bij haar kunstwerken. Maar over de brand wilde ze zelf geen kunstwerk maken. Al nam ze wel het initiatief voor het tegelproject. Een monument, gemaakt door getroffenen en voor getroffenen. Ruim zeven avonden begeleidde ze nabestaanden en getroffenen met het maken van een persoonlijke kleitegel die nu onderdeel is van het gezamenlijke tegeltableau.

,,Op de dijk lagen na de ramp steeds bloemen. Bij slecht weer waaide dat weg. Dat gaf zo'n triest gevoel. Ik vond dat er iets blijvends moest komen. Een plek waar je nog wat kracht uit kunt putten.'' En waar je ook een bloemetje kunt leggen, want in het tableau zitten vijf bloemenvazen verwerkt. Zelf wilde ze geen kunstwerk maken omdat het een monument van en voor de Volendammers zelf moest worden. ,,En het moest niet te opvallend zijn. Geen beeld van geschonden kinderen op de Dijk waar ze dan tijdens een avondje stappen tegenaan lopen. Dat vond ik te confronterend. Je kunt de ramp niet wegdenken of wegredeneren, maar je hoeft het ook niet te benadrukken. Als je wilt, kun je naar dit monument toe, maar je wordt er niet doorlopend aan herinnerd. De jongeren moeten namelijk ook weer verder in een normaler patroon kunnen gaan leven.''

Groepsproces
Schoorvoetend begonnen nabestaanden aan het maken van de tegels. ,,Eerst waren er niet zo veel deelnemers, maar langzamerhand kwamen er steeds meer en werd het echt een groepsproces. Een vader kwam binnen met de vriendinnen van zijn dochter die gezamenlijk een tegel maakten. Een gezin maakte samen een tegel en een vader die eerst wat bromde, zat even later toch zijn tegel voor zijn kind te maken. En als je ziet wat voor fijne tegels die gehandicapte jongens en meiden hebben gemaakt. Petje af hoor.''

Soms is het een eenvoudige hand in klei gedrukt met initialen, een andere keer de Volendamse huisjes en 't Hemeltje op de Dijk, bloemen, een auto en een gebroken hart. Allemaal symbolen die een verhaal over hun vriend, broer of zus vertellen. Te veel vertellen, mocht niet van de kunstenares. ,,Ik wilde geen namen en verhalen op de tegels. Het moest vooral beeldend zijn, zodat je er jaren later nog naar kunt kijken.''

Namenverbod
Dat 'namenverbod' ondervond ook Manon Kok, die haar zusje Anja in de brand verloor. ,,Toen we er aan begonnen, kregen we allerlei regels opgelegd waar ik het niet mee eens was. Je mocht geen namen en symbolen gebruiken, want dan zou het een boek worden.'' Maar Manon is - zo zegt ze zelf - eigenwijs. ,,Ik heb toch de naam van Anja gebruikt en een hartje. Dat is later door de kunstenares veranderd in Aura. Dat heb ik twee weken geleden pas gehoord. Ik weet wel wat Aura betekent, maar nu is het mijn tegeltje niet meer. Eigenlijk was ik van plan om het terug te vragen, maar nu laat ik het maar zo.'' Heeft het monument nu minder waarde voor haar? ,,Het monument op zich vind ik een goed idee, maar voor mij betekent het nu niet zo veel meer. Gelukkig zijn de tegeltjes van mijn vader en moeder wel goed gelukt.''

De kunstenares zit in de maag met die kwestie. ,,Ik wilde een beeldend symbool en geen tientallen namen en verhalen op een rij. Dat heb ik ook zo uitgelegd tijdens het tegeltjes maken. Je hoeft van mij ook niet te diep in iemands ziel te kijken. Dan wordt het te openbaar. Het moest een beetje symbolisch blijven. Dus die naam moest worden veranderd. Daar heb ik weken niet van geslapen, maar als je één naam wel toestaat, krijg je de rest van Volendam over je heen.''

Gevoel
Zelf heeft Jans van Baarsen geen tegel gemaakt. Al heeft de brand haar wel geïnspireerd. ,,Ik heb na de brand een keer twee beelden van me in de fik gestoken. Ik had twee figuren gemaakt en die heb ik in een veel te hete oven gezet. Die zijn helemaal gesinterd. Iemand die dat niet weet denkt dat het abstract is, maar ik heb een bepaald gevoel bij die verbrande beelden.''

Tientallen tegels golven straks langs De Dijk. Op ééntje staat toch tekst. Een onleesbare aaneenschakeling van letters, gemaakt door René Schilder. Zelf brandslachtoffer, maar hij dacht bij zijn tegel aan de overleden Volendammers. ,,Dat zijn alle initialen van de anderen. Ik heb de brand zelf meegemaakt en overleefd, maar bij het maken van de tegel moest ik aan de veertien denken.''

Het monument vindt hij een mooi gebaar. ,,Maar ik zal er niet wekelijks heengaan. Het is ook een plek waar toeristen en anderen die weinig van de brand weten eens bij stil kunnen staan om te ontcijferen wat het verhaal achter al die tegels is.''