Stilte als bondgenoot (foto's)

Agaath van den Hogen een kwart eeuw als catecheet op missie
Ze zag zichzelf zuster of schooljuffrouw worden ‘in de missie', maar het zou heel anders lopen. Agaath van den Hogen werd (godsdienst)onderwijzeres in eigen dorp en haar missie kreeg als catecheet een werelds karakter maar een lokale bestemming. Dit gebeurde door middel van zowel het opzetten van gespreksgroepen als ondersteuning van ouders bij geloofsopvoeding (Heilige Communie en Vormsel), met ruimte voor een dialoog tussen de volwassen gelovige en de catecheet, zoals dat behoort in de catechese. Dit waarborgde de betrokkenheid die Volendam nog immer uniek maakt in eigen land. En juist in de jungle van het Verre Oosten deed Van den Hogen tussen de kloosterlingen veel later een spirituele ontdekking: de lerares van De Zuidwester vond zichzelf daar terug als leerling. Op 29 oktober wordt Agaath van den Hogen in het zonnetje gezet als jubilaris. Dan bekleedt zij 25 jaar de unieke positie van vrouwelijke catecheet in een parochie. Een verhaal over stromingen, de relatie met God, die met haar overleden man Bruin van Pooy, het uitdagen van de stilte en het multifunctioneel maken van de kerk.

In 1983 slaagde zij voor de opleiding MO-A Theologie. ,,Ik werd bevoegd om godsdienstles te geven op de middelbare school. Mijn moeder was bijzonder, zij las over alle godsdiensten, bij ons aan tafel was het altijd onderwerp van gesprek. Mijn moeder besprak het vaak met haar moeder, die behoorde destijds nog tot de zogeheten derde (leken)orde. Er kwamen ook veel missionarissen bij ons over de vloer. Hun verhalen en foto's boeiden mij. Daarom wilde ik later zelf ook missiezuster worden of schooljuffrouw in de missie."

Maar ze bleef hier. ,,Ik ben erg geworteld hier, trots op dit dorp. Hier is het te doen. Kan ik delen wat ik wil delen en ontvang ik wat ik nodig heb. Zelf begon ik ook boeken van andere culturen te lezen en ontmoette ik al op jonge leeftijd Bruin, die me stimuleerde door te gaan met studeren."

The Beatles
Ze komt uit de generatie die niet meer verplicht werd de kerk te bezoeken. ,,Maar in de zeventiger jaren ontstond er hernieuwde belangstelling voor het spirituele. Het was de tijd dat The Beatles hun goeroes meenamen naar Engeland, terug van hun tour door India. Ineens raakten mensen hier geboeid door bijvoorbeeld yoga. The Beatles waren de beste boodschappers, de ambassadeurs voor andere culturen. Vanwege de koude oorlog was ook de andere wereld ver weg voor ons. Toen er ontspanning kwam in de Koude Oorlog ontstond het doorbreken van de muren. Want hoe kon je vrede prediken, als er ‘muren' waren? Zo kwam de omslag in onze cultuur, om niet te leven vanuit angst, maar vanuit vertrouwen en hoop."

In 1974 begon zij als lerares. ,,Ik ervoer onvoldoende ‘bedding' bij kinderen als het ging om godsdienst. Daarom vond ik het zaak om het niet alleen via school te proberen, maar via de ouders zelf, hen te ondersteunen bij de geloofsopvoeding. Doordat ik er vaak met mijn moeder over had gesproken, werd mijn religieuze bewustzijn ontwikkeld en dat was een drijfveer voor mij om met de ouders via de scholen in gesprek te gaan. Ook vroeg ik hen tijdens die ontmoetingen waar ze de kracht vandaan halen wanneer ze het even niet zien zitten. En hoe moet je met je kind over Jezus praten als je dat zelf nooit hebt gedaan vroeger? Vooraf zeiden mensen tegen me dat het me niet zou gaan lukken, omdat ze in Volendam geen praters zijn, maar de gesprekken waren warm en openbarend. Ouders inspireerden elkaar."

,,Ik vroeg mezelf steeds openlijk af wat we van elkaar konden leren, want ik had zelf immers geen kinderen, maar kon wel mijn ervaring als onderwijzeres gebruiken? Tenslotte stonden alle ouders voor de moeilijke taak kinderen op te voeden."

Later fungeerde zij als remedial teacher aan De Zuidwester. ,,Daardoor kreeg ik nog meer begrip voor spanningen en problemen die in een gezin kunnen ontstaan." Haar werkzaamheden op school vielen samen met haar taak als catecheet en coach van het vrijwilligerskader dat betrokken is bij de voorbereidingen op de Heilige Communie en Het Vormsel. ,,Elk jaar doen tweehonderd ouders mee aan de voorbereidingen daarop; zij worden ondersteund door de vrijwilligers." De ouders raakten betrokken bij de kerk, maar het activeerde niet het kerkbezoek, blijkt in de laatste decennia.

‘Je moet de vrije keuze van andere volwassenen serieus nemen'
,,Het is inderdaad niet zichtbaar in de kerkgang, maar daardoor zijn de mensen niet minder gelovig. Ik zie dat men het anders is gaan beleven, de relatie met God. Er zijn - bijvoorbeeld hier in Volendam - zoveel verschillende stromingen gekomen in de loop der jaren. Ontelbaar. Van het sjamanisme, het boeddhisme, de zen-beoefenaars, de verschillende Maria-bewegingen, Pinkstergroeperingen, Samadhi tot Opus D, noem ze maar op."

Je bent destijds door beide kerken gevraagd. Ze opereerden apart van elkaar. Is men sindsdien interparochieel gaan denken?,,Nee, dat gebeurde aanvankelijk alleen met alles wat niet-kerkgebouwgerelateerd was. Met het onzichtbare werk van de kerk, zoals wij met z'n allen deden en doen. Pas in de laatste vijf jaar zijn de menselijke relaties van de kerken aangetrokken."

Is jou destijds verzocht door de kerken of je er voor kon zorgen dat er meer mensen naar de kerk gaan?,,Dat had men graag gezien. Maar je moet de vrije keuze van een andere volwassene serieus nemen. Je kunt niet je eigen norm nemen als norm voor de ander. Ik weet dat er meer leegte is in de kerkbanken, maar ik denk dat men op een andere manier ‘het geloven' is gaan uitdrukken."

,,Het feit dat jaarlijks tweehonderd ouders betrokken willen worden bij de voorbereiding op de Heilige Communie en Het Vormsel en dus aan verdieping doen, dat is een groot percentage. Je moet mensen de tijd geven, zodat ze zullen ervaren: er is meer dan ik dacht."

Heb je ook meegemaakt dat mensen door een ingrijpende gebeurtenis vertwijfeld raakten?,,Natuurlijk kunnen mensen het vertrouwen in God verliezen, bijvoorbeeld na een ramp, zoals we hier hebben gehad. Maar dat is net hoe jouw God's beeld is. Als jij denkt dat God alle touwtjes in handen heeft en dan het gevoel hebt dat die God jou ongelukkig maakt, dan kan ik me voorstellen dat je het vertrouwen kwijt raakt. Om me heen ken ik genoeg mensen die ook hun kind hebben verloren, maar ze bleven toch dicht bij God."

,,Ik heb mensen in de loop der jaren ontmoet, die ook denken dat de dood een noodlot is. Ik denk dat je ook kunt leren leven met de dood, de dood als levensaspect zien. Maar dat komt omdat ik op jonge leeftijd al nadacht over het leven en de dood. Voordat Bruin overleed, besefte ik al dat ik een geluksvogel was dat de dood nog niet op mijn pad was gekomen. Ik besprak het onderwerp ‘dood' regelmatig met hem."

‘Anker in mijn leven'
,,Het leek ook of ik voorbereid was, toen hij plots wegviel. 36 jaar lang was hij het anker in mijn leven. Hij stimuleerde me om te reizen en te studeren en als ik dat deed, was hij trots. Uiteindelijk stierf hij zoals hij wilde sterven. In ons vakantiehuisje, met een sigaret en een glas wijn, kaarsjes om ons heen. Vier dagen kreeg ik om afscheid van hem te nemen. Waarna ik het feit accepteerde dat zijn leven beëindigd was."

,,Ik dacht niet steeds aan ‘wat had ik nog allemaal met hem mee kunnen maken' maar aan ‘wat hebben we mooie jaren gehad samen'. Ik liet mooie herinneringen de revue passeren. Die schreef ik sowieso altijd op in een soort van dagboek, om regelmatig in terug te bladeren of met Bruin een jaar door te nemen. Zoals ik naderhand foto's ben gaan maken van leuke momenten en die in de slaapkamer aan de muur hang: om mijn ogen open te houden voor de goede momenten."

,,De kern van het geloof is dat de dood niet het laatste woord heeft. Ik kan me zeker voorstellen dat mensen in een diep donker gat vallen als een dierbare komt te overlijden. Lichamelijk mag die persoon dan niet meer aanwezig zijn, maar zijn of haar ziel is niet gestorven. De natuurwet zegt dat het fysieke afsterft, maar het contact met de overledene kan blijven, zoals ik met Bruin heb ervaren. Dat vind ik ook zo mooi als ik die betrokken ouders tijdens de Communie- en Vormsel-voorbereidingen spreek. Die vertellen dan dat ze de overtuiging hebben dat ze tijdens het opvoeden geholpen worden, hetzij door God, of door hun overleden moeder of vader."

,,Vanuit al die gesprekken zijn werkgroepen ontstaan. De vraag was eerder gerezen waar de kerk nou was wanneer er iemand ziek was of iemand rouw had. Naderhand zijn er werkgroepen opgezet met vrijwilligers die zieke en rouwende mensen bezoeken, maar ook het Jongerenpastoraat. Ook ouders wiens kind gedoopt wordt, krijgen bezoek. Dat was de missie: dat je door de catechese iets aanreikt. Dat werk zie ik terug in de aandacht van al die mensen voor de medemens. Weet je dat we het enige dorp in Nederland zijn waar alle basisscholen meewerken aan de sacraments-voorbereidingen, zoals de Heilige Communie en Het Vormsel."

,,Zoals Pastoor Van der Hulst voorstaat, houden we het laagdrempelig tijdens die voorbereidingen. Je moet naast de ouders gaan staan, als het ware. De kern van catechese is met iemand op weg gaan en beginnen bij waar die ander is. Ik hoorde een verhaal vanuit een andere parochie waar de pastoor een ouder tijdens de voorbereiding wees op ‘te weinig kerkbezoek en kennis'. De vader in kwestie stopte direct. Het is jammer dat de pastoor tegenover de man ging staan in plaats van naast hem."

Ideaalbeeld
Ze is nog de enige vrouw in de regio die aanschuift bij het overleg met pastores, priesters, kapelaans en pastorale werkers. ,,Destijds - een kwart eeuw geleden - had je weinig priesters en werd het geactiveerd om niet-priesters ook verantwoordelijk te laten zijn voor de parochie. Nu is dat niet meer en daarom wordt het zwaar voor de huidige priesters, met de huidige onderbezetting."

Hoe kun je de nieuwe generatie bij de kerk betrekken? ,,Ik ben zelf voorstander van bezinningsbijeenkomsten, voor die nieuwe generatie. Veel mensen leven snel, gehaast, staan minder stil bij zichzelf, of de behoeften van hun partner, ze lopen elkaar voorbij. Alles gebeurt aan tafel met een laptop en het mobieltje in de buurt. Om maar onmiddellijk contact te kunnen hebben met iedereen die niet in de onmiddellijke nabijheid is..."

,,Ik denk aan catechesemomenten voor het huwelijk en voor het dopen van de baby. Dat zijn immers momenten dat je een beroep doet op het sacrament en de kerk je iets te bieden heeft. Het is goed om eens stil te staan bij je relatie en waar het werkelijk om gaat. Er zijn in dit tijdperk zoveel factoren die afleiden."

,,Bovendien is het belangrijk dat we leren het ideaalbeeld van onze partner in het huwelijk los te laten en dat vriendschap de basis moet zijn. Dat is de kern van het huwelijk. Tijdens mijn huwelijk ging ik merken dat ik vrienden veel meer in hun waarde liet dan mijn echtgenoot, omdat die telkens moest voldoen aan mijn ideaalbeeld. Toen ik dat liet vallen, werd het een echte relatie waarin we ruimte gaven om te worden wie we zijn."

,,Zelf was ik een enorme levensgenieter, altijd in de gezelligheid, altijd de agenda vol stoppend. Tot er iets op de deur klopte bij me. ‘Stilstaan bij' vond ik tot dan toe saai. Ben ik eens drie dagen op pad gegaan om aan Zen te doen en daagde de stilte uit. Er mocht niet met anderen worden gecommuniceerd. Dat was een enorme confrontatie met mezelf. Ik vroeg aan mezelf hoe het met me was. Het was een doorbraak. Later ben ik met Bruin naar Guatemala geweest en beleefde ik meer van dat soort bijzondere momenten."

,,Het is het zesde zintuig, dat voor contact kan zorgen met de spirituele wereld. Als ik in de stilte durf te gaan, krijg ik inspiratie en dat geeft me kracht om mijn weg te vervolgen. Het gaat om het bewust worden van wat je weet. Na de dood van Bruin werd ik weer in mijn eigen stilte teruggeworpen, maar die stilte is mijn grootste bondgenoot geworden. In die rust komt het antwoord en het inzicht. Ik pak wel vaker een weekeinde voor een meditatiecursus, puur voor de bezinning. En dat neem ik dan weer mee naar het kader, ik gebruik het bij de gesprekken met de ouders en groepen."

Afgelopen week werden 250 ouderparen uitgenodigd in het Don Bosco College, voor de voorbereiding van Het Vormsel. ,,Ze dienen te weten waar het over gaat. Je merkt regelmatig drempels bij ouders, dat het moeilijk is, tenslotte worden ze uitgedaagd om over gevoelige dingen te praten. Maar naderhand zijn ze altijd blij dat ze hebben meegedaan. Ik begrijp best dat sommigen vooraf reageren met ‘dat doe ik niet'. Als je nog nooit over dergelijke zaken hebt gesproken."

‘Er is hier genoeg honger naar verdieping'
Met haar openheid is ze best bijzonder in het dorp. Van den Hogen: ,,Het omhelzen en handen geven gebeurt hier niet altijd en wordt wel eens als vreemd gezien. Toch heb ik altijd ervaren dat de mensen hier best open te durven zijn en dat er honger genoeg is naar verdieping."

,,Als je het over geloof hebt, moet je niet doen alsof je wetenschap bedrijft, maar op hartniveau met elkaar praten. Als een student iets niet begrijpt, zegt dat iets over de leraar. Dat kan ik als oud-onderwijzeres wel zeggen. Wat je ook verkondigt, stem je af op degene die je voor je hebt."

Maar zal de leegte in de kerk niet alsmaar toenemen? ,,Ik geloof in yin en yang, dat er balans komt. Het is nu al enige tijd minder, maar als je vieringen blijft organiseren, gericht op doelgroepen, dan blijft de kerk functioneren. Ik geloof in de toekomst van de kerk. Tijdens de voorbereiding van Jesus Christ Superstar zat het kerkgebouw vol met medewerkers van de musical. Er zijn regelmatig concerten, kindervieringen."

,,We zijn nog te weinig bezig de kerk multifunctioneel te laten zijn. In Edam ging dominee Wijnsma voor tijdens een dienst met teksten van Madonna, in Monnickendam koos een dominee voor een dienst met gospels van Elvis Presley-teksten. De kerk zat vol. Je moet jezelf niet beperken. Het zijn weliswaar geen eucharistievieringen, maar toch. Voor het samen vieren van eucharistie moet ook aandacht blijven, zeker voor de mensen die daar behoefte aan hebben. Want juist gezongen missen in het Gregoriaans winnen aan populariteit."

In haar woning zijn veel herinneringen terug te vinden van gemaakte reizen. Borneo, Sarawak (Maleisië) is haar tweede thuis geworden. Zo'n vijftien keer bezocht ze er diverse kloosters en zusters. ,,Daar heb ik gevoeld dat jongeren onbegrensd met elkaar omgaan, met respect voor elkaars tradities en geloofsovertuigingen. Twee jaar na Bruin's dood was ik mijn inspiratie kwijt. Het eerste jaar was fysiek overleven zonder partner, het tweede jaar geestelijk. In het derde jaar zonder hem moest ik mijn balans zien te vinden, maar ik had geen zin meer." ,,Ik kwam in een soort vacuüm. Begin 2006 besloot ik daarom weer naar Borneo te gaan en daar in de kloosters bij de zusters vond ik nieuwe energie en besefte ik dat ik hier in Volendam nog niet klaar was. Ik heb me wel afgevraagd waarom ik daar zo gelukkig was en hier ook, wanneer ik bij zusters en broeders ben. Het komt omdat ik dan het gevoel had en heb niet in mijn rol van lerares te hoeven zijn. Maar dat ik ben omgeswitcht naar leerling. Dat is een nieuwe levenshouding geworden."

,,Ik werd me bewust van hoeveel ik van anderen kan leren. Dat geeft tevens de beste ingang om met anderen op weg te gaan. In de loop der jaren heb ik zoveel mensen écht leren kennen. Waarvan de luikjes van hun hart open gingen. Mensen die zoveel doen als vrijwilliger, in de schaduw."

,,Mensen waarmee ik anders wellicht nooit in aanraking zou zijn gekomen. Zowel daar in Maleisië als hier, achter de schermen werkzaam. Mensen die op die manier handen en voeten geven aan het 'Christen zijn'. ‘Christen zijn' is dáár zijn waar iemand je nodig heeft."