De gemeenteraad van Edam-Volendam heeft op 16 mei 2024 leiderschap getoond: om niet achter te blijven in de bestrijding van het antisemitisme in dit land heeft zij unaniem een motie aangenomen, een verzoek aan het college van deze gemeente, om antisemitisme met alle middelen te bestrijden. Edam-Volendam bleek een week eerder een van de zeer weinige gemeenten te zijn geweest, waarvan de burgemeester om haar moverende redenen had besloten (zij zegt er voor alle burgers te willen zijn) de verklaring niet te ondertekenen. De actie waarmee de lange rij collega-burgemeesters zich uitdrukkelijk solidair wilde verklaren met de Joodse inwoners in hun gemeenten, dwingt respect af. Het initiatief van de lokale partij Lijst Kras om met een motie in de lacune te voorzien, die met de weigering in Edam-Volendam was ontstaan, verdient voor mij alle lof.

Er is nog een onderwerp waarin de raad leiderschap zou kunnen tonen, in een kwestie die nu al meer dan drie jaar speelt en wordt gekenmerkt door wat ik hier toch maar noem: bestuurlijke passiviteit. Het gaat om de kwestie-Van Baar. Oud-burgemeester Van Baar wordt in de gemeente nog altijd geëerd met een straatnaam en een ereburgerschap, terwijl hij in zijn functie tijdens de oorlog heeft toegezien op de uitvoering van alle anti-Joodse maatregelen in Edam; ook heeft hij onder aansturing van het politiecorps uit Edam de deportatie (de ‘evacuatie’) van alle Joden uit de gemeente voor zijn rekening genomen. Op de Holocaust-herdenking in Amsterdam op 26 januari 2020 heeft minister-president Mark Rutte de medeplichtigheid van Nederlandse functionarissen bij de Jodenvervolging erkend en veroordeeld.

De veroordeling van oud-burgemeester Van Baar wegens collaboratie met de Duitsers werd in de gemeente geheim gehouden en doodgezwegen, om zijn tergkeer als burgemeester na de oorlog mogelijk te maken. In oktober 2020 heb ik in een brief aan de huidige burgemeester aandacht gevraagd voor de rol van burgemeester Van Baar bij de Jodenvervolging in Edam. In mijn documentenonderzoek uit juni 2023 heb ik aangetoond dat Van Baar nauwgezet alle administratieve gegevens aan de Duitsers doorgaf, onder andere aan de gevreesde Zentralstelle für Jüdische Auswanderung, brieven ondertekend door Van Baar die de vervolging en deportatie van alle Joden uit Edam tot doel hadden.

Het college van b & w van Edam-Volendam heeft tot nu toe weinig gedaan om deze feiten te erkennen en ernaar te handelen. Inmiddels zijn andere gemeenten tot actie overgegaan om het functioneren van het eigen gemeentebestuur in en direct na de Holocaust tegen het licht te houden en te veroordelen. In de raadsvergadering van 23 maart 2023 hebben de drie insprekers Piet Koning, Mick Nolte en ondergetekende aandacht gevraagd voor de kwestie-Van Baar. Ze hebben toen voorgesteld een themaraad te houden. Daar is het helaas nog niet van gekomen. Voor de raadsvergadering in juni is opnieuw inspraak aangevraagd.

Daarbij dringt de tijd: in mei 2025 vieren wij 80 jaar Bevrijding. Het besmette verleden van oud-burgemeester Van Baar zou dat feest hier niet moeten bederven. Wat in deze gemeente in de oorlog met de Joodse inwoners is gebeurd, de grote misdaad van de Holocaust, maakt een bespreking in de raad naar mijn mening onontkoombaar en uiterst urgent. Daarbij gaat het om een moreel oordeel: de eerbewijzen die oud-functionaris Van Baar nog altijd toekomen, staan ter discussie. Mike Lowenthal, de enige overlevende van de 22 Joden uit Edam die naar de vernietigingskampen zijn weggevoerd, heeft op 13 maart 2021 aan de huidige burgemeester gevraagd de straatnaam in Volendam te verwijderen. In zijn woorden: ‘That is a minimum action for a man who basically committed murder.’ Hij wacht nog altijd op een antwoord.

Erik Besseling