De nieuwe coalitie van Zaanstad wil ‘op korte termijn de huidige vergunning voor de lokale media heroverwegen en aanbesteden’. Zo valt te lezen in het verse coalitieakkoord. Dat gaat dus om De Orkaan. Het idee lijkt te zijn ingestoken door POV en VVD. Raadsleden van de oppositie noemen het een waanzinnig, raar en bizar plan waarmee geprobeerd wordt ‘kritische journalistiek de nek om te draaien’. Ook vragen ze zich af of het juridisch allemaal wel in orde is.

Thomas Bruning van journalistenvakbond NVJ noemt het een ‘onbeschaamde poging om politieke druk uit te oefenen’. Volgens Flip van Willigen van de organisatie voor lokale omroepen NLPO is het ‘een ongekende aanval op de onafhankelijke journalistiek’. Zijn collega Eric Horvath stelt dat het college ‘ver buiten haar boekje gaat’. Het Commissariaat voor de Media laat weten dat het plan juridisch misplaatst en onhaalbaar is. Jan-Kees Emmer, voorzitter van Stichting Mediaplatform De Orkaan noemt het ‘een plan om De Orkaan monddood te maken’.

De formulering in het nieuwe coalitieakkoord ‘De kracht van de Zaan’ is nogal onbeholpen. De Orkaan heeft geen vergunning van de gemeente maar een ‘aanwijzing‘ van het Commissariaat voor de Media op grond van de Mediawet. In 2021 adviseerde de toenmalige gemeenteraad De Orkaan aan te wijzen. Van een aanbesteding is geen sprake. Elke aanwijzing van een ‘publieke lokale media-instelling’ gebeurt door het Commissariaat.

De aanwijzing van De Orkaan loopt tot januari 2028. Het Commissariaat voor de Media heeft laten weten geen nieuwe aanwijzingsprocedures meer te starten. Dat gebeurt pas eind 2026 / begin 2027 als de nieuwe Mediawet in werking is.

Zaanstad en De Orkaan sloten eerder dit jaar een convenant over de bekostiging waarin staat ‘dat beide partijen streven naar continuïteit van de bekostiging gedurende de aanwijzingsperiode’. In de Mediawet is ook vastgelegd dat het media-aanbod onafhankelijk moet zijn van overheidsinvloeden en dat de vorm en inhoud van het media-aanbod uitsluitend door de media-instelling worden bepaald.

Reacties CvdM, NLPO en NVJ

Michiel Willemsen van de afdeling Markttoegang van het Commissariaat voor de Media (CvdM) noemt de termen ‘heroverwegen’ en ‘aanbesteden’ in het coalitieakkoord juridisch misplaatst. Hij benadrukt dat alleen het Commissariaat bevoegd is om aanwijzingen te verlenen of in te trekken; de gemeente heeft slechts een adviserende rol. Bovendien is de huidige aanwijzing van De Orkaan wettelijk verlengd tot januari 2028. Willemsen kwalificeert de uitspraken van de coalitie als ‘onnodig’ en schadelijk voor de beeldvorming van de omroep.

Flip van Willigen, voorzitter van het College van Omroepen van de Nederlandse Lokale Publieke Omroep (NLPO) vindt het plan een ‘ongekende aanval op de onafhankelijke journalistiek’ die hij in deze vorm nog nooit eerder zwart-op-wit in een coalitieakkoord heeft gezien: ‘Wat dat betreft schrijven jullie geschiedenis.’ Hij benadrukt dat politieke bestuurders zich ‘kilometers buiten’ de inhoudelijke keuzes van een medium moeten houden.

Eric Horvath, directeur-bestuurder van de NLPO, stelt dat de gemeente ver buiten haar boekje gaat, omdat zij onbevoegd is om media-aanwijzingen in te trekken. Hij noemt de plannen ‘meer dan bijzonder’ en ongepast binnen een rechtsstaat. Thomas Bruning, algemeen secretaris van de journalistenvakbond NVJ zegt tegen De Orkaan:

‘politieke druk in deze onbeschaamde vorm zie je zelden. Ze hebben kennelijk een appeltje met jullie te schillen. Heel slecht. Maar we zullen jullie te vuur en te zwaard verdedigen.’

Onafhankelijk

De boodschap uit het coalitieakkoord is duidelijk. De nieuwe coalitie wil dat de ‘aanwijzing’ van De Orkaan word ingetrokken. De Orkaan zou wel mee mogen doen in een nieuwe aanwijzings-procedure (die dus juridisch onmogelijk is).

De coalitie vindt wel dat ‘een lokale omroep een belangrijke bron van lokaal en regionaal nieuws is’ en stelt ook dat het ‘belangrijk is dat lokale media kwalitatief en onafhankelijk zijn.’ Kennelijk wordt daaraan getwijfeld bij De Orkaan.

Het college heeft haast om de ‘vergunning’ van De Orkaan in te treken. De financiering gaat vanaf 2028 van de gemeente naar de rijksoverheid. Maar ‘op korte termijn’ – dus voor de komende anderhalf jaar – willen ze al iets regelen.

Cryptisch

Het voorstel komt in geen enkel verkiezingsprogramma voor, het moet dus tijdens de coalitiebesprekingen zijn ingebracht door één of meerdere partijen.

Beoogd wethouder Marianne de Boer (Lokaal Zaans) geeft toe dat de passage ‘cryptisch’ is en veel vragen oproept (‘ook bij mij’), maar wil voorafgaand aan het debat van donderdag 2 juli, niet inhoudelijk reageren op het voorstel. Tot die tijd worden er geen antwoorden gegeven op vragen over het akkoord. Ze zegt in een ‘spagaat’ te zitten door coalitieafspraken.

Collega-wethouder Harrie van der Laan (POV) wil geen reactie geven, dat doet hij pas ‘na donderdag’. Ook Stephanie Onclin (VVD) wil niet reageren: ‘haha, ben je een belrondje aan het doen? Ik zeg hetzelfde als Harrie’. Julie van ’t Veer (CDA) geeft een identiek antwoord: ‘na donderdag’. Net als collega-wethouder Rob Karst (Lokaal Zaans).

Ook D66-fractievoorzitter Merel Kingma wijst op haar zwijgplicht vanwege coalitieafspraken. Wel geeft ze aan de bezwaren tegen de passage in het akkoord ‘helemaal te snappen’ en de situatie op een later moment persoonlijk te willen uitleggen. Saillant detail is dat de kersverse D66-wethouder Saskia Groenewoud het voorstel naar de raad moet brengen.

‘Onweerswolk’

Beoogd wethouder Erdogan Sahin (DENK) is minder terughoudend in zijn reactie. De passage over het ‘herijken’ zoal hij het noemt van aanwijzing van De Orkaan zou een belangrijke eis van ‘grote man’ Harrie van der Laan (POV) en Stephanie Onclin (VVD) zijn. Hij spreekt over een ‘onweerswolk’ die hij over De Orkaan zag trekken tijdens de besprekingen.

Sahin zegt dat hij dit punt in de formatie heeft ‘weggegeven’ om op andere dossiers winst te boeken. Hij erkent dat hij de juridische haalbaarheid van het plan niet kent en ‘hoopt stiekem’ dat de aanval op de omroep wettelijk onmogelijk blijkt.

De Orkaan ‘vliegt eruit’

Juliëtte Rot, fractieleider van Democratisch Zaanstad keek niet op van de passage over het opnieuw ‘aanbesteden’ de lokale omroep in het coalitieakkoord:

‘Bij één van de laatste verkiezingsdebatten, kondigde Harrie het na afloop al aan: “De Orkaan is de eerste die eruit vliegt als ik wethouder word”.’

Rot vroeg Van der Laan wat het probleem was van een kritisch medium. Binnen het huidige medialandschap in de Zaanstreek vond ze het juist fijn dat De Orkaan er was, maar ‘dat viel niet in goede aarde’. Volgens Rot vindt het college dat De Orkaan te opiniërend en kritisch is en ‘weinig aandacht heeft voor de boodschap van de macht die er op dat moment is’:

‘of je dat nu prettig vindt of niet maar dat is de rol van De Orkaan. En dat is ook de meerwaarde van de democratie. Pluriformiteit in de media en kritische journalisten die ook dingen opschrijven die misschien minder welgevallig zijn. De controleurs van de macht, net als raadsleden. Dat is alleen maar goed. Maar Van der Laan was heel duidelijk in zijn stellingname: als hij opnieuw benoemd zou worden als wethouder was het einde oefening voor De Orkaan.’

Rot was dus niet verbaasd toen ze het coalitieakkoord las, ‘maar de manier waarop je dat opschrijft en dat je het opschrijft, is voor mij wel nieuw in mijn 20 jaar in de lokale politiek. Dat je op zo’n manier de Orkaan killt’. Rot verwijst ook naar de plannen van het college om niet langer gebruik te maken van de ‘kritische blik’ van De Rekenkamer en de Ombudsman. Zij zal in haar bijdrage aan het debat over het coalitieakkoord ingaan op deze plannen die ze ‘echt waanzinnig’ noemt.

Intimideren

Ook andere raadsleden en steunraadsleden zetten vraagtekens bij deze passage. Juliëtte Rot’s fractiegenoot bij DZ Jos Kerkhoven is ‘des duivels’, omdat er volgens hem op deze manier geprobeerd wordt ‘kritische journalistiek de nek om te draaien.’ Melchior Mattens (PvdD) noemt het voornemen ‘bizar, idioot en volslagen debiel. Het wordt een kaalslag in de culturele sector’. Anna de Groot (SP) vindt het juist belangrijk dat er een lokaal medium kritisch over de raad en het college schrijft, maar:

‘ze willen kennelijk van jullie af, ze vinden het niet zo leuk wat jullie over ze schrijven’.

Hans Kuyper (ROSA) vindt het een ‘heel raar voorstel’, maar zo voegt hij er aantoe: ‘zo staan er wel meer in het coalitieakkoord’. Meningsverschillen over de rol van de media zijn normaal vindt hij, ‘maar er zijn grenzen, als het een wraakactie is, is het wel een hele rare move. Je gaat niet intimideren en dreigen met het intrekken van geld’.

PRO-fractieleider Jonathan van der Sluis stelt dat het voorstel veel vragen oproept. Hij verwijst naar de discussie die in 2021 gevoerd is in de raad waar een meerderheid het Commissariaat van de Media adviseerde De Orkaan als publieke lokale media-instelling aan te wijzen. Dat openbreken lijkt hem ‘juridisch riskant’, want ‘als je als raad afspraken maakt, moet je je daaraan houden’. Hij vraagt zich af of hier wel een taak bij de gemeente ligt: ‘waarom moeten we die discussie opnieuw voeren?’

Natasja Cornelissen (PVV) gaat technische vragen stellen over het voorstel, ze vraagt zich af of dit allemaal wel volgens de juiste procedure gaat. De Orkaan heeft ook gevraagd naar de juridische onderbouwing. Martijn Jonker, afdelingshoofd communicatie van Zaanstad laat weten dat het nieuwe college dat tijdens de vergadering van donderdag 2 juli gaat uitleggen.

Monddood

Los van de vraag of het juridisch mogelijk is en in de komende anderhalf jaar geregeld kan worden, kan het voorstel wel als een duidelijk signaal richting De Orkaan worden gezien. Jan-Kees Emmer, voorzitter van Stichting Mediaplatform De Orkaan:

‘Het plan om De Orkaan monddood te maken is een signaal dat er ook in Zaanstad politici zijn die aangestoken zijn door het autocratische virus dat democratische mechanismen van binnenuit uitholt. Wie denkt dat dit alleen in de Verenigde Staten gebeurt, heeft het mis. Onvrijheid loert overal, ook in Zaanstad. Dit is onbestaanbaar.

Wij zijn dan ook blij met de brede en ondubbelzinnige steun van het Commissariaat voor de Media, de NLPO en de NVJ.

Als het waar is dat twee collegeleden, bestuurlijke elite, de coalitieonderhandelingen hebben aangegrepen voor een persoonlijke afrekening, dan werpt dat de vraag op of zij over voldoende democratisch besef beschikken om een plek in het nieuwe college te verdienen. Want wie eenmaal besmet is met het autocratische virus, stopt niet bij het monddood maken van een medium, maar zal al snel aan andere vrijheden gaan morrelen. Hier begint het. Ook dat leert de geschiedenis.’

Hoofdredacteur Merel Kan:

‘Een publieke lokale omroep is geen aanbesteding. De Mediawet is daar glashelder over. Dat onze onafhankelijke journalistiek onderdeel lijkt te zijn geworden van politieke onderhandelingen, is een zorgelijk signaal voor de persvrijheid én de lokale democratie.’